Akıllı telefonların gündelik hayat içindeki yeri artık tartışılmaz ölçüde büyüdü. Uyanır uyanmaz ekrana bakmak, boşluk anlarını bildirimlerle doldurmak, kötü bir günün ardından sosyal medyada oyalanmak birçok insan için sıradan bir davranış haline geldi. Fakat bu alışkanlıkların bazı kişilerde yalnızca yoğun kullanım düzeyinde kalmadığı, duygularla baş etme biçimiyle daha derin bir ilişki kurduğu giderek daha net görülüyor. BMC Psychology dergisinde yayımlanan yeni çalışma da tam bu noktaya odaklandı. Araştırma, akıllı telefon kullanımını kontrol etmekte zorlanan genç yetişkinlerde, duyguları işleme ve öz denetimle bağlantılı beyin ağlarında belirgin farklılıklar bulunduğunu ortaya koydu.
Problemli akıllı telefon kullanımı, teknolojinin gündelik işleyişi bozacak ölçüde hayatın merkezine yerleşmesi anlamına geliyor. Bu durum bugün resmi olarak klinik bir bağımlılık sınıfında yer almıyor. Yine de davranışın bazı özellikleri, bağımlılık bozukluklarını hatırlatıyor. Yoksunluk benzeri belirtiler, zamanla artan tolerans ve kötü ruh halini yatıştırmak için dijital cihaza yönelme bunların başında geliyor. İnsan yalnızca vakit geçirmek için değil, içsel sıkıntısını bastırmak için de telefona sarıldığında mesele alışkanlığın ötesine geçiyor.
Amygdala Ve Duyguların Merkezi
Çalışmanın odağında amigdala var. Beynin derinliklerinde yer alan badem biçimli bu yapı, duyguların üretilmesi ve işlenmesinde temel rol oynuyor. Sağlıklı bireylerde amigdala, diğer beyin ağlarıyla birlikte çalışarak tehditleri tanıyor ve duygusal tepkilerin ayarlanmasına katkı sağlıyor. Daha önceki nörogörüntüleme araştırmaları da anksiyete, depresyon ve travma sonrası stres bozukluğu yaşayan kişilerde bu bölgede alışılmadık etkinlik örüntüleri görüldüğünü göstermişti. Bu yüzden problemli akıllı telefon kullanımının da benzer duygusal düzenleme zorluklarıyla ilişkili olup olmadığı önemli bir soruya dönüştü.
Araştırmaya Çin’de Qiqihar Medical University ve Zhenjiang Mental Health Center bünyesinde çalışan Yu-Lu Wang ile meslektaşları öncülük etti. Ekip, problemli akıllı telefon kullanıcılarında amigdaladan çıkan işlevsel bağlantı ağlarını ayrıntılı biçimde haritalamak istedi. Amaç, bu yerel sinir ağı örüntülerinin gündelik hayatta yaşanan duygusal düzenleme güçlükleriyle nasıl örtüştüğünü görmekti.
Genç Yetişkinler Üzerindeki İnceleme
Araştırmacılar 18 ile 25 yaş arasında değişen 72 sağlıklı üniversite öğrencisini çalışmaya dahil etti. Katılımcılar, akıllı telefon uygulama bağımlılığına yönelik standart bir psikolojik değerlendirme üzerinden sınıflandırıldı. Bu değerlendirme sonucunda 37 öğrenci problemli akıllı telefon kullanıcısı olarak tanımlandı. Geriye kalan 35 öğrenci ise dijital bağımlılık belirtisi göstermeyen sağlıklı kontrol grubu olarak belirlendi.
Bütün katılımcılar ayrıca olumsuz duyguları yönetme becerilerini ölçen ikinci bir ölçek doldurdu. Bu değerlendirme, kişi üzgün ya da öfkeli olduğunda dürtülerini kontrol edememesi, duygularını net biçimde ayırt edememesi gibi farklı zorluk boyutlarını takip ediyordu. Sonrasında katılımcılar dinlenim durumu işlevsel manyetik rezonans görüntüleme taramasına alındı. Bu yöntem, kişi uyanık halde ve dinlenirken beyindeki kan oksijen düzeylerinde ortaya çıkan kendiliğinden dalgalanmaları izliyor.
Bu tür veriler analiz edildiğinde, beynin hangi bölgelerinin zaman içinde eşzamanlı biçimde çalıştığı görülebiliyor. Eğer farklı bölgelerdeki kan akışı benzer biçimde dalgalanıyorsa, nörobilimciler bu alanları işlevsel olarak bağlantılı kabul ediyor. Araştırmacılar özellikle amigdalanın sağ ve sol taraflarının beynin geri kalanıyla nasıl iletişim kurduğuna baktı. Ham veriler, hareket kaynaklı bozulmaları ve fizyolojik gürültüyü azaltmak için ön işleme tabi tutuldu.
Bağlantı Haritasındaki Farklar
Taramalar, problemli akıllı telefon kullanan grupta amigdalanın diğer beyin bölgeleriyle kurduğu bağlantılarda belirgin farklar gösterdi. Sağ amigdala açısından bakıldığında, bu gruptaki öğrencilerde sağ temporal pol ile daha güçlü bir işlevsel bağlantı saptandı. Bu bölge sosyal biliş ve duygusal anıların işlenmesinde önemli rol oynuyor. Araştırmacılara göre burada görülen güçlenme, bu bireylerin sosyal uyaranlara, özellikle de sosyal medya bildirimleri gibi tetikleyicilere daha hassas tepki vermesiyle ilişkili olabilir.
Buna karşılık sağ amigdalanın sağ talamus, sol prekuneus ve sol beyincikle kurduğu bağlantılar daha zayıftı. Prekuneus, dinlenme halinde, hayal kurarken ya da insan kendi iç dünyasına döndüğünde aktifleşen “default mode network” denilen geniş ağın merkezi düğümlerinden biri kabul ediliyor. Bu bölgede bağlantının zayıf olması, içe dönük değerlendirme ve öz düzenleme kapasitesinin sınırlanmasına işaret ediyor olabilir.
Sol amigdala incelendiğinde de başka farklar ortaya çıktı. Problemli kullanıcılar, bilişsel kontrol, dikkat dağılımı ve duyusal bütünleşmeyle ilişkili bölgelerle daha güçlü bağlantılar gösterdi. Özellikle sol amigdala ile sağ inferior frontal girus arasında artmış bağlantı saptandı. Bu alan, tepki baskılama ve davranışı durdurabilme süreçlerinde önemli bir rol oynuyor.
Sol tarafta da beyincikle iletişimin zayıfladığı görüldü. Uzun süre daha çok hareket koordinasyonuyla ilişkilendirilen beyincik, bugün giderek daha fazla biçimde motor dışı işlevlerle de anılıyor. Bunların arasında üst düzey bilişsel işlemler ve derin duygusal düzenleme stratejileri de yer alıyor. Bu nedenle amigdala ile beyincik arasındaki zayıf iletişim, sadece teknik bir beyin bulgusu değil, duygularla baş etme kapasitesinde somut bir kırılma anlamına gelebilir.
Duygusal Döngünün Sinirsel İzi
Araştırma ekibi daha sonra beyin görüntüleme sonuçlarını katılımcıların anket puanlarıyla karşılaştırdı. Amigdala ile beyincik arasındaki daha düşük iletişimin, daha yüksek düzeyde akıllı telefon bağımlılığıyla doğrulahabilir biçimde ilişkili olduğu görüldü. Buna karşılık sol amigdalanın dikkat süreçlerini yöneten bazı alanlarla daha yüksek bağlantı göstermesi, duygusal tepkileri yönetmede bildirilen güçlüklerle ilişkiliydi.
Superior parietal lobül ile duygu düzenleme ölçeği arasındaki ilişki, çoklu değişken düzeltmesinden sonra istatistiksel anlamlılığını korumadı. Yine de bağlantı örüntüsünün genel yönü, araştırmacıların baştaki beklentileriyle uyumluydu. Ortaya çıkan tablo, duygusal merkezlerin aşırı etkinliği ile bilişsel düzenleme sistemlerinin zayıflaması arasında bir dengesizliğe işaret ediyor. İnsan stres, üzüntü ya da iç gerilimle baş etmekte zorlandığında telefon hızlı bir kaçış yolu sunuyor. Bu kolay rahatlama hissi zamanla pekişiyor ve kişi olumsuz duygularını kendi içinde işlemek yerine sürekli dijital oyalama aramaya başlıyor.
Ne Söylüyor, Ne Söylemiyor
Örneklem görece küçük ve yalnızca erken yetişkinlik dönemindeki bireylerden oluşuyor. Üstelik insan beyninin özellikle dürtü kontrolünden sorumlu prefrontal bölgeleri yirmili yaşların ortalarına kadar gelişmeyi sürdürüyor. Bu nedenle elde edilen sonuçları daha ileri yaş gruplarına doğrudan yaymak doğru olmaz. Araştırmacılar da birkaç yıla yayılan boylamsal çalışmaların gerekli olduğunu vurguluyor. Ancak bugünkü veriler bile önemli bir şeyi netleştiriyor: Problemli akıllı telefon kullanımı yalnızca ekran süresi meselesi değil. Duyguların nasıl işlendiği, nasıl bastırıldığı ve kişinin kendi iç gerilimine nasıl yanıt verdiğiyle doğrudan bağlantılı daha derin bir sinirsel örüntüye dayanıyor.
