Roma’da devlet töreni denince insanın aklına mermer sütunlar, beyaz togalar, ölçülü konuşmalar ve yüzünü ciddiyetle buruşturan senatörler gelir. Julius Caesar’ın cenazesi ise bu resmî hayalin üzerine kocaman bir çizik attı. Ortada bir imparator yoktu, çünkü Roma hâlâ imparatorluk adını kullanmıyordu; ama ölen adam neredeyse imparator gibi davranmış, düşmanlarını affetmiş, takvimi düzeltmiş, senatoyu büyütmüş, lejyonları peşinden sürüklemiş, kendini fazla sevdirip fazla korkutmuştu. Sonra bir sabah, Pompeius’un gölgesinde, kendisini kurtarıcı ilan edenlerin hançerleri arasında yere yığıldı. Asıl tuhaflık ise ölümünden sonra başladı. Çünkü Caesar hayattayken Roma’yı yönetmişti; cenazesinde Roma’yı bir kez daha yönetti. Üstelik bu kez konuşmadan.
Mart Ayının Kötü Şöhreti
15 Mart 44 BCE sabahı Roma’da kimse, birkaç gün sonra şehrin merkezinde devlet cenazesiyle halk ayaklanması arasında tuhaf bir türün icat edileceğini bilmiyordu. Suikast, Pompeius Tiyatrosu kompleksinde toplanan senatonun içinde gerçekleşti. Caesar’ın bedeni, kendisini cumhuriyeti kurtarmakla görevlendirenlerin arasında kaldı. İşin ilk ironisi buradaydı: Cumhuriyet adına hançerlenen adam, birkaç gün içinde cumhuriyetin cenaze protokolünü de elinden alacaktı.
Suikastçılar kendilerini tiran katili gibi görüyordu. Roma tarihi bu kavramı severdi; krallardan nefret eden, tek adam fikrine şüpheyle bakan, atalarının özgürlüğü üzerine uzun uzun konuşan bir siyasal kültür vardı. Fakat aynı Roma, Caesar’ın askerlerine verdiği zaferleri, halka açtığı gösterileri, borç ve toprak düzenlemelerini, kamu hafızasına yerleşen merhamet gösterilerini de unutmuyordu. Brutus ve Cassius’un hesabında eksik kalan şey buydu: Bir adamı öldürmek kolaydı; onun halkın zihnindeki yerini öldürmek için ayrı bir tören yönetimi gerekiyordu. Onu da beceremediler.
Caesar’ın cenazesi birkaç gün sonra Forum’da yapıldı. Hazırlık, başlangıçta belli bir düzen izliyor gibi görünüyordu. Campus Martius’ta, Caesar’ın kızı Julia’nın mezarı yakınında bir cenaze ateşi hazırlanmıştı. Forum’da rostra önüne, Venus Genetrix Tapınağı’nı andıran yaldızlı bir yapı kondu. İçinde fildişi bir sedye, mor ve altın örtüler, baş tarafında da Caesar’ın öldürülürken giydiği kanlı giysi vardı. Daha cenaze başlamadan dekor şunu söylüyordu: Bu iş aile arasında sade bir veda olmayacak.
Tören Mi, Siyasi Lansman Mı?
Roma Forumu, zaten kentin kalbinin biraz fazla gürültülü attığı yerdi. Burada dava görülür, konuşma yapılır, kalabalık toplanır, dedikodu dolaşır, zafer hatırası dikilir, bazen de devlet aklı kalabalığın nefesiyle yer değiştirirdi. Caesar’ın cenazesi için rostra önüne yerleştirilen sahne, bu nedenle basit bir cenaze platformu değildi. Ölünün başına konan kanlı giysi, sıradan bir hatıra eşyası gibi durmuyordu. Bugünün diliyle söylersek, Antonius daha mikrofonu eline almadan basın toplantısının görsel kimliği hazırdı.
Burada törenin mizahı saklıdır. Roma seçkinleri büyük ihtimalle devlet vakarını korumak istiyordu. Kalabalık ise vakardan çok kanı, ihaneti, vasiyeti ve kimin kime ne bıraktığını merak ediyordu. Tören komitesi Forum’a yaldızlı yapı koymuştu; halk bunun dekor olduğunu değil, delil panosu olduğunu düşündü. Fildişi sedye biraz fazla zarifti, mor ve altın örtüler biraz fazla parlaktı, kanlı toga ise bütün inceliği tek başına mahvediyordu. Cenaze protokolünde böyle bir madde yoktu: Ölen kişinin kıyafeti kalabalığın öfke seviyesini artırırsa ne yapılır?
Antonius sahneye bu atmosferde çıktı. Konsüldü, Caesar’ın dostuydu, akrabası sayılırdı ve en önemlisi henüz ölü değildi. Roma siyasetinde o sırada bu bile güçlü bir avantajdı. Brutus ve Cassius, Caesar’ı öldürüp cumhuriyetin havasını değiştireceklerini düşündüler; Antonius ise cenaze kürsüsüne çıkıp havayı başka bir yerden üfledi.
Antonius’un Cenaze Sanatı
Antonius’un konuşması konusunda antik kaynaklar aynı sahneyi farklı ışıklarla anlatır. Bazı anlatılarda Antonius oldukça ölçülü görünür; senatonun Caesar’a verdiği onurları ve onun dokunulmazlığına dair kararları okutur, birkaç söz ekler. Bazılarında ise duygu dozunu yavaş yavaş yükselten, halkı acıdan öfkeye taşıyan usta bir hatip gibidir. Büyük ihtimalle sahnede ikisi de vardı: Metin olarak resmî, etki olarak son derece kışkırtıcı bir konuşma. Çünkü bazen en tehlikeli cümle, en sakin sesle okunan devlet kararıdır.
Antonius’un elindeki malzeme güçlüydü. Senato Caesar’a hayattayken olağanüstü onurlar vermişti. Onu koruma yeminleri, kutsal sayılabilecek ayrıcalıklar, vatanın babası gibi ağır unvanlar, herkesin hafızasında hâlâ tazeydi. Şimdi aynı adam, aynı senatör sınıfının ortasında delik deşik edilmişti. Antonius’un yapması gereken şey çok zor değildi: Roma’ya kendi imzasını göstermek. Senato dün bu adamı yüceltti, bugün bu adam kanlı bir bezin altında yatıyor. Buyurun, tutarlılık sınavınız başladı.
Burada Antonius’u modern bir kriz iletişimi uzmanı gibi düşünmek mümkün. Basın açıklaması yapmıyor, gündem kuruyor. Slogan atmıyor, belge okuyor. Kalabalığa doğrudan saldırı emri vermiyor, ama saldırı fikrinin kendi kendine doğması için gereken bütün görsel ve duygusal zemini kuruyor. Bir politikacının en sevdiği şey de budur zaten: Herkesin kendiliğinden fark ettiğini sandığı sonucu, sahnenin ışığıyla önceden ayarlamak.
Kanlı Toga Ve Balmumu Teknolojisi
Cenazenin en unutulmaz anı, Caesar’ın kanlı giysisinin gösterilmesiydi. Plutarkhos’un aktardığı çerçevede Antonius, parçalanmış giysiyi kalabalığın önüne serdi; hançer darbelerinin izleri, konuşmanın yapamadığı şeyi yaptı. Herkes anladı ki bu artık yalnızca ölmüş bir devlet adamının uğurlanması değildi. Bu, kentin ortasında sergilenen bir cinayet dosyasıydı.
Daha da çarpıcısı Appian’ın aktardığı balmumu suret sahnesidir. Caesar’ın bedeni sedyede sırtüstü yattığı için yaraları kalabalığa görünmüyordu. Bunun üzerine Caesar’ın balmumundan yapılmış bir tasviri yukarı kaldırıldı; mekanik bir düzenekle çevrilen bu suret, vücudundaki 23 bıçak yarasını halka gösterdi. Roma’nın cenaze töreni bir anda adli tıp sunumuna dönüştü. Üstelik PowerPoint yok, projektör yok, lazer pointer yok; ama balmumu maket dönüyor ve herkes, birkaç gün önce öldürülen adamın nerelerinden bıçaklandığını görüyor.
Bu ayrıntı, sahnenin tuhaf komedisini büyütür. Çünkü Roma, mühendislikte iyiydi; yollar, su kemerleri, kuşatma makineleri, köprüler derken en sonunda siyasi öfke üretmek için dönen balmumu Caesar yapmış gibi görünür. Hançerlerin sayısı da ayrıca önemlidir. 23 yara, kalabalığın zihninde tekil bir suikasttan çok kolektif bir parçalama fikri yaratır. Bir kişi öldürmemiştir; bir sınıf, bir grup, bir çevre, bir oda dolusu insan öldürmüştür. Antonius’un aradığı psikolojik eşik de budur.
Vasiyetin Beklenmedik Performansı
Cenaze konuşmasının yanında Caesar’ın vasiyeti de başlı başına bir siyasi patlayıcıydı. Vasiyette Gaius Octavius ana mirasçılardan biri olarak öne çıkıyor, Caesar onu evlat edinmiş sayılıyor, halka ise Tiber kıyısındaki bahçeler ve kişi başı 300 sestertius bırakılıyordu. Roma halkı açısından bu ayrıntı küçümsenecek gibi değildi. Yas tutarken bir anda kentsel yeşil alan ve nakit ödeme haberi almak, insan psikolojisini ilginç yönlere sürükleyebilir.
Bu noktada Caesar’ın ölüm sonrası halkla ilişkiler performansı gerçekten etkileyicidir. Adam öldürülmüş, bedeni Forum’da, giysisi kanlı, balmumu sureti dönüyor; yetmiyor, vasiyetten bahçeler çıkıyor. Brutus ve Cassius özgürlük nutku atarken Caesar sessizce halka park ve para bırakıyor. Roma halkı için bu tartışmanın soyut tarafı biraz fazla yukarıda kalmış olabilir. Bir yanda cumhuriyet ideali, diğer yanda Tiber kıyısında kullanılacak bahçeler ve cepte 300 sestertius. Felsefe bir yere kadar.
Elbette bu, Caesar’ın halkçı bir aziz olduğu anlamına gelmez. Caesar iktidarı seven, rakiplerini ezen, cumhuriyetin kurumlarını kendi ağırlığı altında büken, kişisel karizmasını devletin sinir sistemine yerleştiren bir figürdü. Fakat ölümünden sonraki sahnede siyasal iletişim açısından üstünlüğü yine elinde tuttu. Çünkü suikastçılar onun ne kadar tehlikeli bir iktidar kurduğunu anlatmak istiyordu; cenaze ise onun ne kadar yararlı, cömert ve ihanete uğramış görünebileceğini gösterdi.
Forum’da Kontrolün Kaybolduğu An
Törenin bir noktasında artık kimsenin cenazeyi planlandığı yere taşıyacak hâli kalmadı. Kalabalık, Caesar’ın bedenini Forum’da yakmaya yöneldi. Bazıları Capitolium’da, bazıları başka bir simgesel mekânda yakma fikrini öne sürdü. Askerler çevredeki tapınakların, tiyatroların ve yapıların alev almasını önlemeye çalıştı. Devletin en önemli adamlarından birinin cenazesinde şehir yangını ihtimali belirdi. Roma için olağanüstü bir durum sayılmazdı belki; ama yine de protokol kitapçığının kenarına not düşülebilirdi: Halk öfkeliyse açık ateş kullanmayınız.
Suetonius’un anlatısında iki silahlı figürün meşalelerle ateşi başlatması, sahneye neredeyse teatral bir hava verir. Ardından kalabalık ne bulduysa ateşe attı: Kuru dallar, mahkeme sıraları, banklar, oyuncuların ve müzisyenlerin tören kıyafetleri, veteranların silahları, kadınların takıları, çocukların muskaları ve giysileri. Bir devlet cenazesi, herkesin elinde ne varsa getirdiği kontrolsüz bir anma ateşine dönüştü.
Bu sahneye yalnızca trajedi olarak bakınca bir şey eksik kalır. Çünkü içindeki absürtlük de tarihsel gerçeğin parçasıdır. Roma halkı, Forum’un mobilyasını cenaze yakıtına çevirdi. Mahkeme sıraları ateşe gitti; adaletin oturduğu banklar, siyasetin yaktığı oduna dönüştü. Oyuncular kostümlerini parçaladı, askerler silahlarını attı, kadınlar takılarını sundu. Herkes Caesar’ın ölümüne kendi eşyasıyla katıldı. O anda Roma’da kolektif duygu, düzenli yasın çok ötesine geçti; şehir, ölüyle birlikte kendini de yakmaya hevesli görünüyordu.
Yanlış Cinna Vakası
Kalabalık bu noktadan sonra Brutus ve Cassius’un evlerine yürüdü. Ateşli kalabalıkların isim kontrolü konusunda çok iyi bir geçmişi yoktur; Roma da istisna olmadı. Helvius Cinna adlı bir tribün, Caesar karşıtı Cornelius Cinna sanıldı ve öldürüldü. Kaynaklar bu karışıklığı özellikle vurgular. Kalabalık, açıklama dinlemeden adama saldırdı. İsim benzerliği, Roma sokaklarında ölüm sebebine dönüştü.
Bu olayın kara mizahı serttir, çünkü trajedinin tam ortasındadır. Bir cenaze, yanlış kişiye yönelen linçle sonuçlanır. Cumhuriyet adına başlayan suikast, halk adına yapılan intikamda isim karışıklığına kadar düşer. Tarih burada neredeyse acımasız bir şaka yapar: Caesar’ı öldürenler özgürlüğü geri getirdiklerini sanırken, şehir bir anda kimin hangi Cinna olduğunu ayırt edemeyen bir öfke makinesine dönüşür.
Bu sahne, Roma kalabalığının basitçe cahil ya da vahşi olduğu anlamına gelmez. Daha ilginç olan, siyasal duygunun doğru hedefe ihtiyaç duymadan da şiddet üretebilmesidir. Caesar’ın cenazesinde hedef önce suikastçılardı; sonra onların evleri; sonra adı benzeyen biri. Kalabalık, öfkenin yönünü bulamadığı yerde sesi benzer olana tutundu. Roma hukukunun, senatonun, cumhuriyet geleneğinin ve ağırbaşlı hitabetin ortasında çok çıplak bir insan refleksi belirdi.
Caesar’ın Sessiz Zaferi
Caesar’ın cenazesi, aslında suikastçıların siyasi yenilgisinin ilk büyük sahnesiydi. Onu öldürmüşlerdi ama onun adını, parasını, hatırasını, yaralarını ve mirasını yönetememişlerdi. Tiranı ortadan kaldırdıklarını düşündüler; ama cenaze töreninde Caesar, öldükten sonra daha kullanışlı bir politik figüre dönüştü. Yaşayan Caesar tartışılabilir, eleştirilebilir, durdurulabilir bir adamdı. Ölü Caesar ise kanlı toga, balmumu yüz, 23 yara, halka bırakılmış bahçeler ve evlat edinilmiş genç Octavius demekti.
Octavius’un hikâyeye girişi de burada önem kazanır. Henüz Augustus değildir, henüz imparatorluk düzeninin mimarı olarak sahneye yerleşmemiştir. Ama vasiyet onu Caesar’ın adıyla birlikte Roma siyasetinin ortasına koyar. Cenaze ateşi yalnızca bir bedeni yakmadı; yeni bir adın yükselişi için de zemin hazırladı. Forum’daki kaos, yıllar sonra daha düzenli, daha soğuk, daha kalıcı bir iktidar mimarisine dönüşecekti.
Caesar’ın yakıldığı yerin daha sonra kutsal bir hafıza alanına dönüşmesi, ardından Divus Julius Tapınağı’yla Augustan rejiminin parçası hâline gelmesi bu yüzden anlamlıdır. Forum’daki o aceleci ateş, bir süre sonra taş, tapınak, kült ve resmî hafıza kazandı. Halkın o gün kontrolsüz biçimde kurduğu yas alanı, sonraki rejimin dikkatle işlediği bir anıt mekâna dönüştü. Başka bir deyişle, Roma önce öfkeyle yaktı; sonra devlet aklı gelip o ateşin üzerine mimarlık yaptı.
En İyi Yönetilen Felaket
Caesar’ın cenazesi için en doğru cümle belki de şudur: Kötü yönetildiği için değil, fazla iyi yönetildiği için kontrolden çıktı. Antonius kalabalığı anlamıştı. Roma’nın resmi kararlarını, Caesar’ın kanlı giysisini, halkın hafızasındaki merhamet anlatısını, vasiyetin maddi cazibesini ve suikastın görsel dehşetini aynı sahnede birleştirdi. Bunu yaparken doğrudan emir vermesine gerek kalmadı. Kalabalık sonucu kendi bulduğunu sandı.
Bu yüzden cenaze, Roma siyasetinde tiyatronun gücünü gösteren en parlak ve en karanlık sahnelerden biridir. Her şey oradadır: Dekor, kostüm, kan, konuşma, vasiyet, maket, kalabalık, yanlış anlaşılma, yangın, intikam, anıt. Bir tragedya yazarı için fazla kalabalık, bir komedi yazarı için fazla kanlı, bir siyasetçi için ise fazla öğretici bir malzeme.
Caesar’ın ölümü cumhuriyeti kurtarmadı. Cenazesi de cumhuriyeti sakinleştirmedi. Tam tersine, Roma’nın artık eski Roma olmadığını herkesin gözüne soktu. Forum’da yanan sadece bir beden değildi; suikastçıların planladığı temiz siyasal dönüşüm fikri de o ateşin içinde kül oldu. Üstelik bütün bunlar, tarihin en meşhur cenaze törenlerinden birinde, bir balmumu maketin dönmesi, bir kanlı toganın havalanması ve halkın bankları ateşe atması eşliğinde yaşandı.
Caesar yaşarken takvimi düzeltmişti; ölünce Roma’nın zamanını bir kez daha bozdu. 15 Mart artık yalnızca bir tarih olmadı, siyasal paranoyanın, ihanetin ve yanlış hesaplanmış kahramanlığın adı hâline geldi. Cenazesi ise Roma’nın en ciddi kurumlarının ne kadar kolay sahneye, sahnenin ne kadar kolay ateşe, ateşin ne kadar kolay yeni bir rejimin başlangıcına dönüşebileceğini gösteren tuhaf bir an olarak kaldı. Bir cenaze töreni düşünün: Konuşmacı susunca şehir hâlâ konuşuyor, ölü yakılınca hikâye bitmiyor, yanlış adam öldürülünce bile kalabalık dağılmıyor. Caesar belki hançerlerden kaçamadı, ama kendi cenazesini cumhuriyetin en unutulmaz siyasi gösterisine çevirmeyi başardı. Bunu da hayattayken değil, sedyede yatarken yaptı.
