Aron Angel, İstanbul’un sokaklarında, meydanlarında, parklarında dolaşırken farkında olmadan önünden geçtiğimiz bir mimari gölgenin sahibidir. Adı çoğu zaman yüksek sesle anılmaz, fakat şehirde hissettiğimiz ferahlık, kıyıların nefes alışı, Nişantaşı çevresindeki insan ölçeğini koruyan sokak düzeni, Bağdat Caddesi’nin bir zamanlar taşıdığı geniş bahçeli banliyö duygusu ve Taksim’den Maçka’ya uzanan yeşil omurga, onun dehasının izleridir. Bu izlerin arkasında yalnız teknik bir planlamacının değil, bir düşünürün, bir gözlemcinin, bir savaş tanığının, bir İstanbullunun yaşamı bulunur.
Angel’in hikayesini anlamak için 1916’nın Kadıköy/Yeldeğirmeni’sine dönmek gerekir. 6 Haziran 1916’da Musevi bir ailede dünyaya gelir; ailesinin kökleri, Sultan Abdülaziz’in Napoli ziyaretinde dişini tedavi eden Avrama Bivas’a, oradan da Bivas’ın davetle İstanbul’a yerleşmesine kadar uzanır. Bu göç etme ve yer değiştirerek yeni bir hayata tutunma hikayesi, birkaç kuşak sonra bir şehir planlamacısının iç dünyasında şekillenecek zihinsel esnekliğin de habercisidir.
Çocukluk yıllarında doğduğu apartman, bugünkü adıyla Valpreda ya da İtalyan Apartmanı, Haydarpaşa manzarasına bakan İskele Sokak’ta yer alır. Ailesi onun küçükken pencereleri, tavanları, merdivenleri olduğundan daha büyük hatırladığını anlatır; fesli kapıcıyı, Haydarpaşa Garı’na bakışını, garın onun için özel bir sembol olduğunu söylerler. Bu yüzden bazı kaynaklar, Haydarpaşa Garı’nın yandığı 28 Kasım 2010 ile Angel’in aynı günlerde vefat etmesini acı bir çakışma olarak not eder.
Angel gençlik yıllarını Beneberit Musevi Lisesi ve Galatasaray Lisesi’nde geçirirken yalnız kitaplardan değil, İstanbul’un kendisinden de beslenir. Şehrin ritmini, disipline edilemeyen ama dinamizmi hep koruyan karmaşasını, dar sokaklarda biriken kültürel tortuları gözlemler. Yüksek Mühendis Mektebi’nde mühendislik okurken şehrin teknik damarlarını; Güzel Sanatlar Akademisi’nde mimarlık okuduğunda mekânın estetik omurgasını; daha sonra İstanbul Üniversitesi’nde arkeoloji derslerine devam ettiğinde toprağın altındaki uzun sürekliliği tanır.
Fakat onu şehir plancısı olarak asıl şekillendiren dönem, Paris yıllarıdır. Paris’te hem Ecole Spéciale d’Architecture’de mimarlık okur hem de Institut d’Urbanisme de Paris’te şehircilik eğitimi alır; Sorbonne’da arkeoloji derslerini de takip eder. Çok yönlü eğitim, onu klasik bir teknisyen olmaktan çıkararak şehirleri hem yaşayan organizmalar hem kültürel metinler hem de siyasi yapılar olarak gören bir düşünce biçimine taşır.
Paris Yılları ve Savaşın Gölgesi
Angel’in Paris’teki öğrencilik dönemi, Avrupa’nın II. Dünya Savaşı’nın kıyısına sürüklendiği yıllara denk gelir. Fransa’nın savaş atmosferine girdiği bu dönemde şehirde kaygı giderek büyür; üniversitelerde dersler kesintiye uğrar, sokaklarda askeri hareketlilik artar, panik ve belirsizlik günlük hayatın ritmine yerleşir. Buna rağmen Angel okuluna devam etmenin ve başladığı eğitimi tamamlamanın yollarını arar. 1940 Haziranı, Fransa için bir çöküş ayıdır. Almanya ordusu hızla ilerler, Paris kapılarına dayanır. Paris 14 Haziran 1940’ta düşer. Angel tam bu günlerde, 8 ve 10 Haziran 1940 tarihlerinde, iki farklı diplomasını almayı başarır. Salom arşivindeki tanıklıklarda, diplomasını aldığı gün sevinemediği anlatılır; çünkü Paris’in sokaklarında sevinç değil, korku dolaşmaktadır. Tren istasyonlarında izdiham yaşanır, insanlar güneye kaçmaya çalışır, herkesin derdi hayatta kalmaktır.
Paris düştükten sonra Angel, işgal altındaki şehirde kalmanın risklerini görüp daha güvenli kabul edilen Serbest Fransız Bölgesi’ne geçer. Orada da uzun süre kalamaz; savaşın yayılımı her yeri riskli hale getirir. Sonunda 1942’de trenle İstanbul’a döner. Savaşın kentleri nasıl yok ettiğini, meydanların bir gecede küle dönüştüğünü, insan davranışlarının baskı altında nasıl değiştiğini görmüştür. Bu yüzden İstanbul’a döndüğünde planlama onun için yalnız bir teknik disiplin değil, bir kent güvenliği, bir toplumsal dayanıklılık, bir insan hayatını koruma yöntemi haline gelir. Daha sonra şehircilik için hukuk ve edebiyat metaforunu kullanırken, arka planda bu savaş hafızası da vardır: Bir yanda planın hukuki çerçevesi, diğer yanda şehrin anlatısı, hafızası, hikayesi.
İstanbul’u Kurmaya Devam Eden Sessiz Mimar
Angel’in İstanbul’a dönüşü, Henri Prost’un İstanbul’un ilk modern nazım planı üzerinde çalıştığı döneme denk gelir. Paris’te Prost’un fikir dünyasına aşina olan Angel, yeniden İstanbul’a geldiğinde onun ekibine katılır. Böylece Cumhuriyet’in erken dönem kent planlamasında bir köprü görevi gören isimlerden biri olur. Prost’un hazırladığı 1/5000 ölçekli nazım plan, İstanbul’u modern bir metropole dönüştürme amacı güder; geniş bulvarlar, tarihi alanların açılması, kesintisiz yeşil omurgalar, trafik dolaşımının rasyonelleştirilmesi ve Boğaziçi siluetinin korunması gibi ilkeler bu planın omurgasını oluşturur.
Angel bu planın yalnız teknik uygulayıcısı değil, yorumcusu, geliştiricisi ve zaman zaman eleştirmenidir. İstanbul’un topografyasını, sınırlarını, insan davranışlarını ve iklimini Prost’tan çok daha iyi bilir. Bu nedenle planlama bürosunda kısa sürede en yetkin uzmanlardan biri haline gelir; 1950’li ve 1960’lı yıllarda İstanbul Belediyesi’nin nazım planından sorumlu birimde başrol üstlenir. Bu dönem aynı zamanda İstanbul’un nüfusunun arttığı, altyapı baskısının yoğunlaştığı, ulaşım sorunlarının belirginleştiği yıllardır.
Angel’in yaklaşımı bu yeni büyüme sürecine teslim olmak değil, bu büyümeyi yönlendirmektir. Ayrık nizamı savunur; şehrin nefes alabilmesi için yapılar arasında boşluklar gerektiğini bilir. Yoğunluğun kontrollü artmasını ister; aşırı yoğunluğun uzun vadede hem güvenlik hem yaşam kalitesi açısından riskli olduğunu görür. Boğaziçi yamaçlarına yüksek katlı yapıların yaklaşmaması gerektiğini söyler; dünyanın hiçbir kentinde bu kadar güçlü bir doğal siluetin kaybedilmemesi gerektiğini düşünür. Yeşil alanların bütüncül bir sistem olarak ele alınması gerektiğini savunur; parkların tek tek değil, birbirine bağlanan eklemler olarak çalışmasını ister. Bugün İstanbul’da hâlâ nefes alma alanı olarak duran pek çok park, koru ve yeşil geçiş, Angel’in bu dönemde koyduğu prensiplerle ilişkilidir.
Taksim’den Maçka’ya uzanan yeşil omurga bunun en belirgin örneklerinden biridir. Prost’un çizdiği ana fikri Angel detaylandırır; park içi yolları, kot ilişkilerini, çevredeki yapı yoğunluğunu belirleyen plan notlarını yazar. Gezi Parkı’nın park olarak korunmasında referans verilen plan notları da onun elinden çıkar. Bu nedenle Gezi tartışmaları yıllar sonra alevlendiğinde, Angel’in planı bir tür dayanak noktası olarak yeniden hatırlanır; kimi metinler onu Gezi’nin ilk direnişçisi olarak anar.
Nişantaşı–Teşvikiye–Harbiye hattı için de benzer bir yaklaşımı vardır. Geniş kaldırımlar, ağaçlı sokaklar, insanlar için ölçekli bir kent dokusu bu bölgenin karakterini belirler; Angel’in bu bölgede yaşayan biri olarak kentin günlük ritmini çok yakından hissettiği de bilinir. Ekonomik baskılar, rant talepleri ve yoğunluk artırma girişimleri ne kadar güçlü olursa olsun bölgenin tamamen bozulmamasının ardında Angel’in titizlikle belirlediği sınırlar yatar. Bağdat Caddesi ise Angel’in İstanbul’da uyguladığı banliyö modeli düşüncesinin bir prototipidir. Açık alanlı ve geniş kaldırımlı düzeni, az katlı bahçeli evleriyle parmakla gösterilen Bağdat Caddesi ve çevresinin nazım planını tamamen o hazırlamıştır. Zamanla bu dokunun büyük kısmı kaybedilse de caddenin bugün hâlâ tamamen çökmeden ayakta kalabilen bölümleri Angel’in bıraktığı plan notlarının direncidir.
Boğaziçi ise onun için ayrı bir kırmızı çizgidir. Siluetin korunması, kıyı–yamaç ilişkilerinin bozulmaması, tepe çizgilerinin aşılmaması gerektiğini sürekli vurgular. Boğaziçi için geliştirdiği koruma ilkeleri bugün hâlâ başvurulan referans metinler arasındadır. Ona göre Boğaziçi yalnız İstanbul’un değil, dünyanın mirasıdır ve bu mirasın korunması bir planlama görevinden çok daha fazlasıdır. Bu teknik kararların ardında Angel’in mesleki etiği durur. O, şehir plancısının yalnızca teknik bir uzman değil, toplum adına karar alan bir sorumluluk sahibi insan olduğunu düşünür. Taksim–Dolmabahçe park alanının ortasına 1950’lerde Hilton Oteli yapılması kararı alındığında, belediyeden istifa eder ve istifa mektubunda şahsi menfaatlerin revaçta olduğu bir müessesede çalışmaktan utanç duyduğunu, yeşil alana bir tek çivi çaktırmak istemediğini yazar. Rant taleplerine, imar tadilatlarıyla planların delik deşik edilmesine karşı çıkar; gerektiğinde görevini bırakır ama plan ilkelerinden taviz vermez.
Aile, Uzay Heparı ve Torun Acısı
Angel’in hikayesinin beklenmedik bir boyutu aile tarafında ortaya çıkar. Kızı Eti (Ester) Heparı’nın oğlu Rony Reşat Uzay Heparı, 1969’da doğar; aya ayak basıldığı yılda doğduğu için Uzay adıyla anılır. 1990’ların başında Sezen Aksu çevresinde ortaya çıkan yeni pop sound’un en parlak bestecilerinden ve aranjörlerinden biri haline gelir; pek çok unutulmaz şarkının arkasındaki yaratıcılardan biridir. 1994’te geçirdiği motosiklet kazası sonrasında 24 yaşında hayatını kaybetmesi, Türkiye müzik tarihinde kolektif bir yas yaratır. Aile tanıklıklarında, Uzay Heparı’nın ölümünün Aron Angel üzerinde çok derin bir iz bıraktığı anlatılır. Onu her vesile ile andığı, Uzay’ın disiplinini, çalışkanlığını ve yaratıcı zekasını her konuşma fırsatında hatırlattığı söylenir.
Angel’in oğlu Albert Angel’in mühendis, torunu Cem Yaman’ın mimar olması, Tünel’deki ofiste dedeleriyle birlikte en az bir projede çalıştıklarını anlatmaları, aile içinde mesleklerin birbirine nasıl geçtiğini gösterir.
Tünel’deki Ofis ve Özel Hayatın İzleri
Angel’in profesyonel ve özel hayatının kesiştiği en somut mekan, Beyoğlu Tünel’deki Angel Apartmanı’dır. Aile bu binayı 1925’lerde satın alır; 1958’e kadar burada yaşarlar. Belediye’den istifasının ardından, Tünel Nergiz Sokak’taki bu binanın giriş katını serbest mimarlık ve şehircilik bürosu olarak kullanmaya başlar. Mekân, hem ailesinin evi hem de onun mesleki üretiminin kalbidir. “Yeşil alana bir tek çivi çaktırmam” diyerek belediyeden ayrıldıktan sonra, tüm serbest çalışmalarını Tünel’deki bu ofiste sürdürür. Dışarıda İstiklal Caddesi ve Tünel hattının kalabalığı, içeride haritalar, paftalar, rulolar, ölçekler ve bir ömür boyu süren İstanbul tartışmaları…
Angel’in özel hayatına dair ayrıntılar, onu yalnızca plancı kimliğiyle değil, sıradan tercihleriyle de somutlaştırır. Denizle kurduğu bağ, yaz–kış denize girmesi, tek öğün yemeyi tercih etmesi, gün içinde bol su içmesi, kendisini formda tutan alışkanlıklar olarak aktarılır. Tünel’deki ofisten Nişantaşı’ndaki evine, oradan sahile inen günlük rotası, aslında planladığı şehirde bizzat yürüyen biri olduğunu gösterir; bu sayede İstanbul’u masa başından değil, sokaktan ve kıyıdan tanımayı sürdürür.
Ömrünün son döneminde, 2009’da kendi yaşam öyküsünü yazmaya başlar; fakat metnin basıldığını göremeden vefat eder. Angel’in disiplinli, prensipli, inatçı ve aynı anda hayat dolu kişiliği, yakınlarının anlattığı detaylarda belirginleşir. Uzun ömrüne rağmen, yaşlanmayı bir tür geri çekilme olarak değil, çalışma temposunu yeniden ayarlama dönemi olarak gördüğü anlatılır. Tünel’deki ofiste, kent tartışmalarına katıldığı toplantılarda, genç plancılarla yaptığı sohbetlerde, şehircilik mesleğinin sadece çizimden ibaret olmadığını; bir bakış, bir etik ve bir hafıza işi olduğunu vurgulamaya devam eder.
Bütün bu parçalar bir araya geldiğinde, Aron Angel’in hikayesi tarihin büyük kırılmaları arasında yolunu bulan bir İstanbul entelektüelinin hikayesi olarak belirir. Paris’te savaşın gölgesinde geçen gençlik yılları, İstanbul’da modern şehircilik perspektifinin oluşmasına öncülük etmesi, Boğaziçi’nin korunması için gösterdiği titizlik, insan ölçeğini önceleyen planlama tutumu, Tünel’deki küçük ama etkili ofisinde süren mesleki hayatı ve aile hafızasına bıraktığı kültürel izler, bugün hala İstanbul’un birçok noktasında görünür. Şehir büyür, dönüşür, zaman zaman kimliğini kaybetmeye yaklaşır; fakat Angel’in çizgisi, koyduğu plan notları, savunduğu ilkeler hâlâ kentin damarlarında dolaşan bir hatırlatıcı olarak varlığını sürdürür: Bir şehir ancak hafızasını koruduğu ölçüde geleceğini inşa edebilir.
