Bir insanın denizi sevmesiyle, denize ait hissetmesi aynı şey değildir. Tatilde kıyıya inmek, gün batımını izlemek, bir tekne turundan hoşlanmak başka; denizin sesini hayatın en eski ve en güvenilir dili gibi duymak başka. Thalassophile, tam da bu ikinci hâlin kelimesidir.
Thalassophile; denize yalnızca bakmayan, onunla yaşayan kişidir. Kıyıya vardığında içi açılan, şehirden uzaklaştığında değil de suyun başladığı yerde kendine yaklaşan insan. Onun için deniz, manzara değildir. Bir çağrıdır. Bazen sakinleştiren, bazen huzursuz eden, bazen uzaklara gitme isteğini büyüten ama her defasında insanın içindeki kapalı odaları havalandıran bir çağrı.
Bu kelime, denizle kurulan ilişkinin içinde yalnızca ferahlığı değil; özlemi, korkuyu, yolculuğu, kaybı ve dönüşü de taşır. Çünkü gerçek bir deniz sevgisi, sadece mavi ve güneşli günlere duyulan sevgi değildir. Fırtınadan önceki ağır havayı, geceleri görünmeyen dalgaları, boş bir iskeledeki pas kokusunu, uzakta kaybolan vapurun ardından gelen o küçük sessizliği de içine alır.
Etimolojisi
Thalassophile, Eski Yunanca thalassa yani “deniz” ile philos yani “seven, dost, yakınlık duyan” sözcüklerinin buluşmasından gelir. En sade karşılığıyla “denizsever” denebilir; fakat Türkçedeki bu karşılık, kelimenin duygusal genişliğini tam taşımaz.
Çünkü philos, yalnızca bir şeyi beğenmek değildir. Bir şeye yakınlık duymak, onunla akrabalık kurmak, onda kendinden bir parça bulmaktır. Thalassophile de bu yüzden denizi sevenden çok, denizle içten bir bağ kuran insanı anlatır. Yunanca thalassa sözcüğü “deniz” anlamını taşır; Homeros’un dünyasında deniz için kullanılan güçlü kelimelerden biridir.
Hangi Kültüre Ait?
Kelimenin kökü Eski Yunancaya, duygusal iklimi ise Ege ve Akdeniz dünyasına aittir. Adaların birbirine yakın ama birbirinden ayrı yaşadığı; limanların hem kavuşma hem ayrılık yeri olduğu; bir kıyıdan bakınca başka bir dünyanın ihtimalinin göründüğü coğrafyalarda doğmuş gibidir.
Ege’de deniz, arka planda duran bir doğa unsuru değildir. Evlerin penceresinden girer, balıkçının saatini belirler, vapur düdüğüne karışır, rüzgârla birlikte sokakların tonunu değiştirir. İzmir Körfezi’nde, Bozcaada’da, Burgazada’da, Ayvalık’ta, Datça’da, Bodrum’da ya da Karadeniz kıyısındaki herhangi bir küçük limanda yaşayan biri için deniz, yalnızca su değildir. Haber getirir. Hava getirir. Bekleyiş getirir. Gidenin arkasından bakmayı, döneni uzaktan tanımayı öğretir.
Bu yüzden thalassophile kelimesinin içinde bir kıyı kültürü vardır. Denizle yaşayan toplumların hafızasında, su hiçbir zaman nötr değildir. Bir geçim kaynağıdır, tehlikedir, hikâyedir, sınırdır, geçittir. Fenikeli denizcinin rotasında, Ege adalısının gündelik hayatında, İstanbul’un karşı kıyıya geçen yolcusunda, Karadeniz balıkçısının sabahında aynı temel duygu yaşar: Deniz, insanın karşısında duran dev bir boşluk değil; insan hayatına sürekli cevap veren canlı bir alandır.
Yunan mitolojisinde Thalassa, denizin kişileştirilmiş hâlidir. Bu figür, Poseidon gibi denize hükmeden bir tanrıdan çok, denizin kendisi olarak düşünülür: tuzlu yüzeyi, derinliği, canlılığı ve değişkenliğiyle. Thalassophile kelimesinin güzelliği de burada başlar. Deniz, sahip olunacak bir şey değildir; karşısında durulacak, dinlenecek ve bazen de teslim olunacak bir varlıktır.
Edebiyatta, Felsefede Kullanımı
Thalassophile kelimesi kadar, onun anlattığı duygu da edebiyatın en eski damarlarından biridir. Homeros’un dünyasında deniz, yalnızca kahramanların üzerinden geçtiği bir yol değildir. Odysseus’un eve dönüşünü uzatan, onu sınayan, kimliğini dağıtan ve yeniden kuran büyük güçtür. İthaka’ya dönmek isteyen insanın önünde duran deniz, bir coğrafya değil; kaderin kendisidir.
Bu nedenle deniz edebiyatta çoğu zaman iki duyguyu aynı anda taşır: özgürlük ve mahpusluk. Açık deniz, insana sonsuz ihtimal hissi verir. Ama aynı açıklık, insanı kendi küçüklüğüyle de yüzleştirir. Karada insan yön bulur; denizde ise yön bulmak için gökyüzüne, rüzgâra, yıldızlara ve hafızaya ihtiyaç duyar. Thalassophile olmak, biraz da bu belirsizliği sevme cesaretidir.
Ksenophon’un Anabasis’inde geçen “Thalatta! Thalatta!” yani “Deniz! Deniz!” çığlığı, kelimenin taşıdığı duyguyu çok iyi anlatır. Uzun, yorucu ve tehlikeli yürüyüşün ardından Karadeniz’i gören askerler için deniz, bir manzaradan çok daha fazlasıdır: geri dönüş ihtimali, yaşam, haber, ev ve kurtuluş demektir. İnsan bazen bir yere ulaşmak için değil, yeniden hayata bağlanmak için denizi görmek ister.
Türkçe edebiyatta da denizin en canlı hâli, onu uzaktan romantikleştiren metinlerde değil; kıyıda yaşayan insanlara yaklaşan yazarlarda bulunur. Sait Faik’in dünyasında deniz, balıkçılarla, işsizlerle, küçük lokantalarla, adalılarla ve kıyıda tutunmaya çalışan hayatlarla birlikte akar. Burgazada, onun için dekor değil; insan seslerinin, teknelerin, martıların ve kırılgan gündelik hayatın iç içe geçtiği bir yerdir.
Halikarnas Balıkçısı’nda ise deniz daha geniş bir hafızaya dönüşür. Bodrum’un kıyıları, sünger avcıları, rüzgârı, balıkları ve eski çağlardan kalan taşları aynı anlatının içindedir. Deniz burada sadece güzellik değildir; Anadolu’nun geçmişini, emeğini ve insanla doğa arasındaki uzun ortaklığı taşıyan büyük bir canlılık alanıdır.
Felsefede thalassophile kelimesi doğrudan bir kavram olarak yer almasa da, denizin düşündürdüğü şeyler çok tanıdıktır: Değişim içinde nasıl kalınır? Bir şey sürekli hareket ederken ona nasıl ait hissedilir? Ufuk neden hem umut hem hüzün verir? Deniz, bu soruların kesin cevabı değildir. Ama insanın o soruları daha dürüst biçimde sormasını sağlar.
Neden Güzel Bir Tanım?
Thalassophile güzel bir tanım çünkü insanı tek bir zevke indirgemez. “Denizi seviyorum” demekten daha fazlasını söyler. Bu kelime, denizin karşısında duyulan o tuhaf yakınlığı anlatır: İnsan kendini küçücük hisseder ama aynı anda daha geniş bir hayata bağlanır.
Bir thalassophile için deniz, kaçış yeri değildir yalnızca. Bazen geri dönme yeridir. Çocukluğun geçtiği yazlık kasabaya, ilk kez âşık olunan sahile, kaybedilen birinin ardından uzun süre oturulan iskeleye, hiç gidilmemiş ama hep özlenen bir limana dönüşür. Deniz, hafızayı kıyıya vuran şeyleri geri getirir gibi çalışır. Tamamen geri vermez; birazını saklar, birazını dönüştürür, birazını da sonsuza dek kendine alır.
Kelimenin güzelliği, denizin romantik tarafıyla sınırlı olmamasında da saklıdır. Thalassophile, dalgaların sesi kadar fırtınayı da bilir. Denizin insanı rahatlatan yanı kadar, insana hükmedemeyeceği bir dünya olduğunu hatırlatan tarafını da sever. Çünkü deniz, güzelliğini itaatkâr olmasından değil; asla bütünüyle ele geçirilememesinden alır.
Belki thalassophile olmak, ufka bakarken bir yere gitmek istemek değildir. Bazen sadece, dünyada hâlâ senden büyük, senden eski ve senden bağımsız bir şeyin var olduğunu bilmek istemektir. Deniz bunu her gün yeniden söyler. Aynı kıyıya vurur ama hiçbir zaman tam olarak aynı dalgayla gelmez.
