1204 yılının Nisan ayında Konstantinopolis’in karşısında bekleyen Haçlı askerleri, yola çıktıklarında Kudüs’ü hayal etmişti. Kutsal şehirden, Mesih’in mezarından, kaybedilmiş bir dünyanın geri alınışından söz etmişlerdi. Önlerinde ise Hristiyan dünyasının en büyük şehri duruyordu: surları denizle birleşen, kubbeleri güneşte parlayan, limanları gemilerle dolu Konstantinopolis. Akıllarında Latin İstilası olarak adlandırılacak korkunç dönem yoktu.
Bu, bir ordunun yanlış yola sapmasından daha büyük bir hikâyeydi. Haçlılar birkaç yıl önce Kudüs için ant içmişti; fakat onları buraya getiren yol yalnızca dinî heyecanla çizilmemişti. O yolun üzerinde Venedik’in tersaneleri, borç senetleri yerine geçen sözleşmeler, Adriyatik limanları, Bizans sarayındaki darbeler, eski ticari imtiyazlar, Latin tüccarların öfkesi ve tahta dönmek isteyen genç bir prensin baş döndürücü vaatleri vardı.
Konstantinopolis, Haçlıların ilk hedefi değildi. Hatta sefer tasarlanırken Konstantinopolis, Kutsal Topraklar’a giden yolun üzerinde bir durak olarak bile düşünülmüyordu. Fakat 12. yüzyılın sonunda Batı Avrupa’nın büyüyen ticaret dünyası, Venedik’in deniz aşırı çıkarları, Bizans’ın içeriden aşınan siyasî düzeni ve Haçlı ordusunun içine düştüğü mali kriz aynı noktada birleşti. Kudüs hâlâ kutsal hedefti; ancak Konstantinopolis, bir süre sonra borcu kapatabilecek, orduyu ayakta tutabilecek, siyasî fırsat yaratabilecek ve herkesin kendi hesabını başka türlü kurmasına izin verebilecek şehir olarak görünmeye başladı.
Kudüs Çağrısı Ve Mısır Planı
Papa III. Innocentius 1198’de papalığa seçildiğinde, Haçlı seferi düşüncesini yeniden canlandırmak isteyen genç ve iddialı bir dinî liderdi. Üçüncü Haçlı Seferi büyük hükümdarları, büyük kahramanlık anlatılarını ve büyük beklentileri sahneye çıkarmıştı; ancak Kudüs yine de geri alınamamıştı. Şehir, Hristiyan Avrupa’nın hayalinde kayıp bir merkez olarak duruyor; Levant’taki Haçlı devletleri ise Eyyubî gücü karşısında kırılgan bir hayat sürüyordu.
Yeni sefer için geliştirilen strateji, doğrudan Kudüs’e yürümekten daha hesaplı görünüyordu. Eyyubî iktidarının asıl ekonomik ve askerî gücü Mısır’da toplanıyordu. Nil deltası, Kahire’nin mali kaynakları, İskenderiye ve Dimyat gibi limanlar, Eyyubîlerin askerî kapasitesini besleyen büyük damarları oluşturuyordu. Mısır’a yönelik güçlü bir saldırı, Suriye ve Filistin’deki dengeyi değiştirebilir; Kudüs’ü geri almak için daha elverişli bir zemin yaratabilirdi.
Bu bakımdan Dördüncü Haçlı Seferi’nin ilk planı, sadece dinî coşkunun ürünü değildi. Dönemin askerî gerçeklerine göre kurulmuş bir stratejiydi. Fakat planın içinde büyük bir eksik vardı: onu kesintisiz biçimde taşıyacak büyük bir devlet gücü yoktu.
İngiliz, Fransız ve Alman dünyasının büyük hükümdarları seferin merkezinde değildi. Kıta Avrupası, hanedan rekabetleri, veraset krizleri, iç savaşlar ve bölgesel mücadelelerle parçalanmıştı. Bir kralın ordusunu, donanmasını ve maliyesini arkasına almış birleşik bir Haçlı gücü yerine; farklı bölgelerden gelen aristokratların, şövalyelerin, küçük lordların ve ruhban çevrelerinin oluşturduğu daha gevşek bir koalisyon ortaya çıktı.
Bu durum, seferin karakterini belirledi. Dördüncü Haçlı Seferi’nin ordusu, ortak bir inanç adına bir araya gelmişti; fakat aynı anda çok sayıda bireysel hesabın, aile prestijinin, borcun, miras düzeninin ve askerî şöhret arzusunun iç içe geçtiği bir yapıydı. Her büyük lord kendi adamlarını beslemek, atlarını taşımak, silahlarını korumak, hizmetlilerini ayakta tutmak zorundaydı. Bir şövalyenin Haçlı yemini, yalnızca ruhani bir karar değildi; ailesinin servetini, topraklarını ve gelecekteki siyasî ağırlığını tehlikeye atan ağır bir girişimdi.
Bu yüzden sefer daha en baştan iki yüzlüydü. Bir yüzünde Kudüs’e ulaşma arzusu, günahların bağışlanması düşüncesi ve dinî heyecan vardı. Diğer yüzünde ise para, ulaşım, erzak, gemi, at ve uzun bir deniz seferinin hesapları bulunuyordu. Haçlılar Kutsal Topraklar’a yürümek istiyordu; fakat önce Akdeniz’i geçmeleri gerekiyordu. Akdeniz’i geçmek ise Venedik olmadan mümkün görünmüyordu.
Venedik: Lagünlerden Doğu Akdeniz’e Uzanan Güç
Venedik, 1200 yılına gelindiğinde yalnızca güzel kanalları, dar sokakları ve deniz üstüne kurulmuş sıra dışı yapısıyla tanınan bir şehir değildi. Adriyatik’in kuzey ucunda yer alan bu lagün cumhuriyeti, yüzyıllar boyunca kendine özgü bir siyasî ve ekonomik düzen kurmuştu. Kara ordularının hareket etmekte zorlandığı sulak coğrafya, şehre dış saldırılara karşı önemli bir koruma sağlıyor; aynı coğrafya Venedik’i denize dönük, hareketli ve ticarete bağımlı hale getiriyordu.
Venedik’in büyük gücü, toprağının genişliğinden değil, bağlantılarının genişliğinden doğdu. Şehir; tuz ticareti, kereste akışı, gemi yapımı, liman güvenliği, Adriyatik kıyılarındaki geçiş noktaları ve Doğu Akdeniz’le kurduğu ticari ağlar sayesinde büyüdü. Tuz, bugün sıradan bir mutfak malzemesi gibi görünür; fakat Orta Çağ dünyasında etin, balığın ve pek çok gıdanın korunmasını sağlayan stratejik bir üründü. Venedik’in erken zenginliğinde tuzun, deniz ticaretinin ve gemi yapımına uygun kereste erişiminin önemli payı vardı.
Şehir daha sonra bu ekonomik temel üzerine çok daha karmaşık bir düzen kurdu. Gemiler yalnızca mal taşımıyordu. Haber taşıyor, kredi ilişkileri kuruyor, ortaklıkları birbirine bağlıyor, yeni limanlara ulaşan tüccarların siyasî etkisini büyütüyordu. Bir Venedik gemisi, baharat ya da kumaşla birlikte hukuk, güvenlik, borç, itibar ve şehir devleti adına pazarlık gücü de taşıyordu.
Bu sistemin merkezinde Venedik’in Bizans’la kurduğu uzun ilişki bulunuyordu. Konstantinopolis, Venedik için yalnızca büyük ve zengin bir pazar değildi. Karadeniz’e, Anadolu’ya, Kafkasya’ya, Levant’a ve daha doğudaki ticari hatlara açılan ana kapıydı. Bizans imparatorları, özellikle donanma yardımı ya da siyasî destek gerektiğinde Venedik’e çeşitli ticari imtiyazlar vermişti. Venedikli tüccarlar Konstantinopolis’te mahalleler, depolar, kiliseler ve ticari ağlar kurmuş; imparatorluğun içinde giderek daha görünür hale gelmişti.
Fakat bu ilişki hiçbir zaman yalnızca dostluk üzerine kurulmadı. Bizans sarayı, Venedik’in ekonomik etkisinin büyümesinden rahatsız olabiliyor; imtiyazları sınırlamak, tüccarları tutuklamak ya da mallarına el koymak isteyebiliyordu. 1171’de Bizans yönetiminin Venediklilere yönelik sert müdahalesi, ilişkilerde derin bir kırılma yarattı. Venedik’in hafızasında Konstantinopolis artık sadece büyük bir ortak değil; fırsatları kadar riskleri de büyük bir güçtü.
Bu yüzden Venedik’in Dördüncü Haçlı Seferi’ne ilgisini yalnızca dinî heyecanla açıklamak mümkün değildir. Şehir Hristiyan dünyanın içindeydi, papalıkla ilişkileri vardı ve Haçlı seferi düşüncesine yabancı değildi. Ancak Venedik için Adriyatik’in güvenliği, Dalmaçya kıyıları, Ege geçişleri, Bizans limanlarındaki konumu, rakip İtalyan şehirleriyle rekabeti ve Doğu Akdeniz ticaretinin geleceği de en az dinî çağrı kadar önemliydi.
Venedik’in yaşlı Doge’u Enrico Dandolo, bu düzenin içinde yetişmiş bir siyasetçiydi. Onun kişiliği, sertliği ve cesareti sık sık Dördüncü Haçlı Seferi’nin merkezine konur. Fakat Venedik’i tek bir adamın tutkusu üzerinden okumak yetersiz olur. Şehirdeki tüccar aileleri, tersane çevreleri, denizciler, liman yöneticileri ve siyasî meclisler; Akdeniz’deki her büyük hareketin para, güvenlik ve ticaret bakımından ne anlama geldiğini bilen bir dünyanın parçasıydı.
Haçlıların taşınma ihtiyacı, Venedik için kutsal bir çağrıdan önce büyük bir lojistik fırsattı. Şehir, yalnızca gemi sağlayacak değildi. Savaşın yönünü, hızını ve maliyetini belirleyecek güce sahip olacaktı.
1201 Sözleşmesi: Seferin Borca Bağlandığı An
1201’de Haçlı önderleri Venedik’le anlaşmaya vardığında, kâğıt üzerindeki plan son derece iddialıydı. Venedik; yaklaşık 4.500 şövalyeyi, 9.000 yardımcı savaşçıyı, 20.000 piyadeyi, atları ve aylarca yetecek erzağı Mısır’a taşıyacak gemileri hazırlamayı kabul etti. Buna ek olarak, seferi koruyacak savaş gemileri de sağlanacaktı. Karşılığında Haçlıların ödemesi gereken bedel 85 bin gümüş marktı.
Bu, dönemin şartlarında devasa bir miktardı. Ancak anlaşmanın büyüklüğü yalnızca rakamda değildi. Venedik, söz verdiği filoyu hazırlamak için şehir hayatının önemli bir bölümünü yeniden düzenledi. Tersaneler çalıştı, gemiler donatıldı, tahıl ve erzak depolandı, denizciler örgütlendi, kürekçiler bulundu. Şehir, farklı ülkelerden gelecek Haçlıların sözlerine güvenerek çok büyük bir yatırım yaptı.
Venedik açısından bu yalnızca bir hizmet anlaşması değildi. Şehir, bütün ekonomik kapasitesini seferin başarısına bağlamıştı. Gemiler boş kalırsa, erzak kullanılmazsa ve ödeme yapılmazsa zarar yalnızca Doge’un ya da birkaç tüccarın zararı olmayacaktı. Venedik’in denizci gücü, ticari itibarı ve siyasi dengesi de bu girişimden etkilenebilirdi.
Haçlılar açısından ise hesap kısa sürede bozuldu. Venedik’te toplanması beklenen savaşçı sayısı gerçekleşmedi. Bazı lordlar farklı limanlardan yola çıkmayı seçti. Bazıları Marsilya, Apulia ya da başka Akdeniz noktalarından hareket etmeyi daha uygun buldu. Bazıları ise başlangıçta verdiği sözü tutacak kadar adam, para ya da at toplayamadı.
Sonuçta Venedik’te toplanan kuvvet, planlanan ordunun gerisinde kaldı. Daha az insan, daha az ödeme demekti. Fakat Venedik’in hazırladığı gemiler, depoladığı erzak ve örgütlediği deniz gücü baştan planlanan kapasiteye göre kurulmuştu. Haçlılar, henüz ilk büyük çatışmaya girmeden önemli bir ödeme açığıyla karşı karşıya kaldı.
Bu borç, modern bankacılık sistemindeki kişisel bir krediye benzemezdi; fakat etkisi en az onun kadar ağırdı. Bir tarafta büyük bir deniz cumhuriyeti vardı. Diğer tarafta ise farklı soyluların, şövalyelerin ve ruhbanların oluşturduğu gevşek bir askerî koalisyon bulunuyordu. Venedik hizmeti hazırlamış, Haçlılar ise gelecekteki zaferlerin getireceği kaynaklara güvenerek ödeme sözü vermişti. Şimdi zafer daha yaşanmadan borç kapıya dayanmıştı.
Kudüs’e gidecek ordu, artık Venedik limanında kilitliydi. Gemi olmadan Mısır’a ulaşamazlardı. Borcu kapatmadan limandan ayrılmaları mümkün görünmüyordu. Seferin dinî hedefi aynı kalmıştı; fakat seferi hareket ettiren araçlar, Venedik’in ekonomik hesabına bağlanmıştı.
İşte Dördüncü Haçlı Seferi’nin yön değiştirmesinde ilk büyük kırılma burada yaşandı. Kudüs’ü hedefleyen ordu, daha denize açılmadan kendi kaderi üzerindeki kontrolünün bir bölümünü kaybetmişti.
Batı Yoksul Değildi, Doğu Da Sadece Altın Değildi
Dördüncü Haçlı Seferi anlatılırken sık sık basit bir karşıtlık kurulur: Yoksul Batı, zengin Doğu’ya yöneldi. Bu ifade, Konstantinopolis’in ihtişamını anlatmak için güçlü görünür; fakat 1200 yılının ekonomik dünyasını eksik bırakır.
Batı Avrupa, 11. ve 12. yüzyıllarda önemli bir büyüme yaşamıştı. Tarımsal üretim artmış, nüfus çoğalmış, yeni yerleşimler kurulmuş, şehirler genişlemiş, pazarlar daha canlı hale gelmişti. Flandre’de dokuma üretimi, Champagne bölgesindeki fuarlar, kuzey İtalya kentlerindeki ticaret hareketi, Alp geçitleri üzerinden kurulan mal akışı ve Akdeniz limanlarındaki canlılık Batı’yı eskiye göre çok daha hareketli bir ekonomik dünyaya dönüştürüyordu.
Venedik, Cenova ve Pisa gibi İtalyan kentleri bu dönüşümün en çarpıcı aktörleriydi. Bu şehirler geniş imparatorluklara sahip değildi; fakat gemilere, limanlara, sözleşmelere, ortaklıklara ve deniz aşırı bağlantılara sahipti. Bir ticaret kentinin gücü, yalnızca kasasındaki parayla ölçülmüyordu. Haber alma hızında, gemi sayısında, limanlarda kurduğu güvenlik ağında, borç ilişkilerinde ve rakiplerine karşı kurabildiği ittifaklarda da yatıyordu.
Konstantinopolis ise bambaşka bir ölçekteydi. Şehir, Karadeniz ile Akdeniz arasındaki geçişi tutuyor; Balkanlar, Anadolu, Kafkasya, Levant ve İtalyan şehirleriyle kurulan ağların merkezinde yer alıyordu. Sarayın tüketimi, kiliselerin zenginliği, liman vergileri, tüccar mahalleleri, ipek üretimi, lüks eşya ticareti, devlet bürokrasisi ve eski Roma mali geleneğinin kalıntıları Konstantinopolis’i benzersiz hale getiriyordu.
Fakat şehrin değeri yalnızca altın, gümüş, mücevher ya da kutsal eşya birikiminden ibaret değildi. Konstantinopolis, para üreten, mal akışını yöneten, vergi toplayan, deniz trafiğini denetleyen ve çok farklı dünyaların birbirine değdiği büyük bir ekonomik merkezdi. Onunla iyi ilişki kurmak ya da onun ticari imkânlarına erişmek, Karadeniz’den gelen tahıla, doğudan gelen ipeğe, Akdeniz’de dolaşan baharata ve limanlardan geçen yüzlerce tüccarın dünyasına daha yakın olmak anlamına geliyordu.
Batı ile Doğu arasındaki fark, yalnızca servetin miktarında değildi. Bizans’ın serveti daha çok imparatorluk merkezi, saray, kilise, toprak gelirleri ve uzun süredir işleyen mali kurumlar etrafında yoğunlaşıyordu. Venedik’in serveti ise daha hareketliydi. Gemilere yükleniyor, ortaklıklarla dolaşıyor, yeni limanlarda yeni ağlara dönüşüyor, deniz gücüyle korunuyor ve gerektiğinde siyasî baskı aracına çevrilebiliyordu.
Venedik, Bizans’tan daha zengin olduğu için etkili değildi. Ticari serveti deniz gücüne, deniz gücünü siyasi pazarlığa, siyasi pazarlığı da yeni ticari imtiyazlara çevirebildiği için etkiliydi. Konstantinopolis ise hâlâ dünyanın en göz kamaştırıcı şehirlerinden biriydi; ancak bu büyük zenginlik, şehrin arkasındaki devletin aynı ölçüde güçlü, uyumlu ve dirençli olduğu anlamına gelmiyordu.
Zara: İlk Tabu İhlali
Haçlıların Venedik’e olan borcu karşısında ortaya çıkan ilk çözüm, Zara oldu. Adriyatik kıyısındaki bu liman şehri, Venedik için stratejik önem taşıyordu. Kent, bir süre önce Macar krallığının etkisine yönelmiş; Venedik’in Adriyatik üzerindeki denetimine meydan okuyan bir noktaya dönüşmüştü.
Venedik’in önerisi açıktı: Haçlı ordusu Zara’yı ele geçirirse, bu seferin borç yükünün bir kısmını hafifletebilirdi. Ordu hem kışlayacak yer bulur hem erzak sağlayabilir hem de Venedik’e olan yükümlülüğünü askerî hizmetle ödemeye başlayabilirdi.
Fakat Zara Katolik bir şehirdi. Papa III. Innocentius, Hristiyanlara karşı saldırı düzenlenmesini açık biçimde yasaklamıştı. Haçlı ordusunun içinde de ciddi itirazlar vardı. Kudüs için yola çıkan insanlar, başka bir Hristiyan topluluğun siyasî çatışmasında kullanılmak istemiyordu. Bazı ruhbanlar, şövalyeler ve küçük gruplar bu kararın seferin anlamını bozacağını düşünüyordu.
Yine de borç, yaklaşan kış, erzak ihtiyacı ve ordunun çözülme korkusu daha ağır bastı. Zara’ya yönelme kararı, Haçlı seferinin zihinsel sınırını değiştirdi. Ordu artık ilk kez kendi ilan ettiği kutsal hedefin dışına çıkarak; mali ve siyasî bir hesabın aracı haline gelmeyi kabul etmişti.
Bu, Konstantinopolis’e yönelmenin doğrudan nedeni değildi. Ancak seferin karakterinde büyük bir eşik yarattı. Bir kez borcun askerî hizmetle ödenebileceği kabul edilmişti. Bir kez başka bir Hristiyan şehir, seferin ekonomik sorununu çözmek için hedef haline getirilmişti. Bir kez ordunun kendi ana hedefinden sapabileceği görülmüştü.
Zara’dan sonra Konstantinopolis fikri, birkaç ay önce olduğundan daha az imkânsız görünmeye başladı.
Bizans’ın Sorunu Yoksulluk Değil, Güven Kriziydi
Konstantinopolis uzaktan bakıldığında hâlâ yenilmez görünüyordu. Şehrin surları, limanları, sarayları, kiliseleri, depoları ve nüfusu; onu Avrupa’nın en büyük, en zengin ve en zor erişilir şehirlerinden biri yapıyordu. Fakat bir şehri yalnızca taş duvarlar korumaz. Onu ayakta tutan şey, içerideki insanların devlete, imparatora, orduya ve birbirlerine ne kadar güvendiğidir.
12. yüzyılın sonuna gelindiğinde Bizans’ta bu güven aşınmıştı. I. Manuel Komnenos’un 1180’de yaşamını yitirmesiyle başlayan süreç, imparatorluğun uzun süreli dengesini bozdu. Komnenos hanedanı döneminde Bizans, askerî baskılara, diplomatik pazarlıklara ve ekonomik gerilimlere rağmen güçlü bir merkezî yapı koruyabilmişti. Ancak Manuel’in ölümünden sonra sarayda naiplik mücadeleleri, hizipler, darbe girişimleri ve aristokrat ailelerin rekabeti daha görünür hale geldi.
II. Isaakios Angelos 1185’te imparator olduğunda devletin mali ve askerî sorunları zaten ağırdı. On yıl sonra kardeşi III. Aleksios tarafından devrildi, kör edildi ve hapsedildi. Bu olay yalnızca bir taht değişikliği değildi. Bizans dünyasında imparatorluk makamı, Roma mirası, ilahî düzen ve devletin sürekliliği fikriyle iç içeydi. İmparatorun kendi kardeşi tarafından devrilmesi, yalnızca sarayın dengesini değil; bütün düzenin meşruiyet duygusunu yaraladı.
III. Aleksios’un yönetimi, imparatorluğun büyük sorunlarını çözmekten çok kısa vadeli dengeler kurmaya yöneldi. Saray çevrelerinin talepleri, aristokrat ailelerin çıkarları, taşradaki güç odaklarının artan etkisi, askerî masraflar, vergi baskısı ve ticari aktörlerle yürütülen pazarlıklar, merkezî iradeyi zayıflattı. Konstantinopolis hâlâ zengindi; fakat bu zenginlik, güven veren bir devlet kapasitesine kolayca dönüşmüyordu.
Bizans’ın kırılganlığı burada aranmalıydı. Şehir yoksul değildi. Surlar çökmemişti. Limanlar boş değildi. Ancak saray ile halk, aristokrasi ile ordu, merkez ile taşra, Latin tüccarlar ile yerli çevreler arasında ortak bir güven üretmek giderek zorlaşıyordu.
Dışarıdan gelen bir güç için bu, Konstantinopolis’in yalnızca ihtişamını değil, çatlaklarını da görünür kılıyordu. Şehir hâlâ çok güçlüydü; fakat herkesin aynı şehir için aynı ölçüde savaşacağına dair güven azalmıştı.
Latinler Ve Rumlar Arasında Biriken Öfke
Konstantinopolis’te Latin tüccarlar yüzyıllardır yaşıyordu. Venedikliler, Pisalılar, Cenevizliler ve başka Batılı topluluklar, şehrin ticari hayatında etkiliydi. Kendi mahalleleri, depoları, kiliseleri, liman bağlantıları ve koruma ağları vardı. Bu topluluklar Bizans ekonomisinin canlılığında rol oynuyor; ancak aynı anda ciddi huzursuzluk yaratıyordu.
Yerel tüccarlar, yabancıların imtiyazlarından rahatsızdı. Halkın bir bölümü, Latinlerin imparatorluk içinde fazla korunmuş ve fazla ayrıcalıklı yaşadığını düşünüyordu. Bizans sarayı ise bir yandan İtalyan şehirlerinin gemilerine, bağlantılarına ve ticari enerjisine ihtiyaç duyuyor; öte yandan bu etkinin büyümesinden endişe duyuyordu.
1054’teki kilise ayrılığı, iki dünyanın ilişkisini bir anda koparmamıştı. Latinler ve Rumlar ticaret yapıyor, diplomasi yürütüyor, zaman zaman aynı düşmana karşı ittifak kuruyor, aynı şehirlerde yan yana yaşıyordu. Ancak teolojik ayrılık, siyasî rekabet ve ekonomik sürtüşme her kriz anında daha sert bir kimlik diline dönüşüyordu.
1171’de Bizans yönetiminin Venedikli tüccarlara yönelik ağır müdahalesi, Venedik hafızasında derin bir yara bıraktı. 1182’de Konstantinopolis’te Latin topluluklara yönelen büyük şiddet dalgası ise Batı dünyasında Bizans’a yönelik öfkeyi sertleştirdi. Ayrıntılar ve rakamlar kaynaklara göre değişse de, Latin mahallelerinin hedef alındığı, çok sayıda insanın öldürüldüğü ya da şehirden kaçmak zorunda kaldığı açıktır.
1185’te Normanların Selanik’i ele geçirip yağmalaması da karşılıklı şiddet hafızasını daha da ağırlaştırdı. Böylece 1200’lere gelindiğinde Latinler ile Rumlar, birbirlerini yalnızca farklı dinî geleneklere sahip Hristiyanlar olarak görmüyordu. Ticari rekabet, geçmişte yaşanan saldırılar, karşılıklı küçümseme ve siyasî güvensizlik; iki tarafın da ötekini kolayca suçlayabileceği, gerektiğinde sert davranılabilecek bir rakip olarak algılamasına yol açıyordu.
Bu gerilim, Konstantinopolis’e yönelmenin tek nedeni değildi. Fakat vicdanî eşiği düşürdü. Şehir, yalnızca ortak Hristiyanlığın büyük başkenti olarak değil; borçlu, kibirli, güvenilmez ve Latinlerin çıkarlarına karşı sert davranmış bir dünya olarak da algılanmaya başladı.
Aleksios Angelos’un Teklifi: Borçla Tahtın Buluştuğu An
Zara’da kışlayan Haçlı önderlerinin karşısına çıkan asıl dönüm noktası, sürgündeki Bizans prensi Aleksios Angelos’un teklifi oldu. Aleksios, devrilmiş ve hapsedilmiş II. Isaakios Angelos’un oğluydu. Amcası III. Aleksios’un elinden tahtı geri almak istiyor; fakat bunu tek başına yapamayacağını biliyordu.
Aleksios’un Haçlılara sunduğu paket, onların içinde bulunduğu mali ve siyasî çıkmazla neredeyse kusursuz biçimde örtüşüyordu. Venedik’e olan borcu kapatabilecek büyük bir para ödemesi vaat ediyordu. Orduya erzak sağlanacağını, Bizans’ın Haçlı seferine askerî destek vereceğini, Kutsal Topraklar’da kalıcı kuvvet bulundurulacağını söylüyordu. Buna ek olarak Bizans Kilisesi’nin Roma ile birliğe yaklaşmasını da vaat ediyordu.
Kaynaklarda bu para vaadi genellikle 200 bin gümüş mark gibi olağanüstü bir rakamla anılır. Bunun yanında Haçlı ordusuna asker gönderme, belirli sayıda Bizans şövalyesini Levant’ta tutma ve donanma yardımı sağlama gibi sözler de bulunur. Bu vaatlerin tamamının ne kadar gerçekçi olduğu tartışmalıydı; fakat Haçlı liderleri için asıl mesele, o anda bu sözlerin gerçek olup olmadığını ölçmekten çok, seferi ayakta tutacak bir çıkış yolu bulmaktı.
Aleksios’un önerisi, herkesin farklı bir ihtiyacına hitap ediyordu. Haçlı liderleri, Venedik’e olan borcu kapatacak para ihtimalini gördü. Venedik, Konstantinopolis’teki ticari konumunu yeniden yazabilecek yeni bir pazarlık alanı gördü. Papalık açısından kilise birliği vaadi teorik olarak büyük bir fırsat sayılabilirdi. Bazı Batılı aristokratlar ise Bizans sarayında daha büyük bir siyasî rol, yeni ittifaklar ve Doğu Akdeniz’de kalıcı nüfuz ihtimali görmeye başladı.
Fakat bu teklifin altında büyük bir boşluk vardı. Aleksios’un tahtı yoktu. Ordusu yoktu. Konstantinopolis halkının güveni yoktu. Vaat ettiği paranın ne kadarını bulabileceği, Bizans’ın ne kadar asker çıkarabileceği, kilise birliği fikrinin şehirde nasıl karşılanacağı belirsizdi.
Yine de Haçlılar açısından bu belirsizlik, mevcut durumdan daha korkutucu görünmedi. Borç ödenmemişti. Ordu Venedik’e bağımlıydı. Kış geçiyordu. Kudüs’e ulaşma planı maddi olarak işlemez hale gelmişti. Zara’dan sonra ordu, kendi hedefinden sapmanın mümkün olduğunu da görmüştü.
Aleksios Angelos’un teklifi, Konstantinopolis’i bir anda kaçınılmaz hedefe çevirmedi. Ancak şehre yönelmenin dilini değiştirdi. Artık mesele, başka bir Hristiyan imparatorluğuna sebepsizce saldırmak olarak anlatılmayabilirdi. Haçlılar, devrilmiş bir imparatorun oğlunu yeniden tahta çıkaracaklarını; karşılığında da seferi sürdürmek için gereken parayı, erzağı ve desteği alacaklarını düşünebilirdi.
Bu düşünce, borçla siyasî fırsatın birbirine bağlandığı andı.
Konstantinopolis Neden Bir İhtimale Dönüştü?
Dördüncü Haçlı Seferi’nin yön değiştirmesini tek bir karar, tek bir ihanet ya da tek bir kişi açıklayamaz. Venedik’in çıkarları belirleyiciydi; ama Venedik tek başına bir Haçlı ordusunu istediği yöne sürükleyemezdi. Haçlıların borç içinde kalması belirleyiciydi; ama borç tek başına Konstantinopolis’i hedefe çeviremezdi. Bizans’ın iç krizi ağırdı; fakat dışarıdan gelen ordu olmadan bu krizin etkisi sınırlı kalabilirdi.
Asıl mesele, bütün bu unsurların aynı anda birbirini beslemesiydi.
Papa III. Innocentius’un Kudüs çağrısı seferin dinî çekirdeğini oluşturdu. Mısır planı, askeri rotayı belirledi. Büyük kralların yokluğu, seferi aristokratik ağlara ve kırılgan mali ilişkilere bağımlı hale getirdi. Venedik, bu zayıf noktayı dolduracak gemilere, tersanelere, erzağa ve denizcilik gücüne sahipti. 1201 sözleşmesi, Haçlı ordusunu Venedik’in ekonomik dünyasına bağladı. Ödeme açığı, ordunun hareket alanını daralttı. Zara, seferin kendi sınırını aşabileceğini fiilen kanıtladı.
Bütün bunların karşısında Konstantinopolis duruyordu. Hâlâ muazzam zenginlik taşıyan, ama saray darbeleri ve güven krizi nedeniyle içeriden kırılganlaşmış büyük bir başkent. Latinlerle Rumlar arasında yıllardır biriken öfkenin gölgesindeki şehir. Venedik’in hem ticari ortak hem de sorunlu rakip olarak gördüğü merkez. Aleksios Angelos’un taht, para, asker ve kilise birliği vaatleriyle bir anda Haçlıların mali krizine bağlanan yer.
Konstantinopolis bu nedenle yalnızca altın ve ganimet ihtimali taşıdığı için önemli hale gelmedi. Haçlılar için şehir, borcu kapatabilecek bir kaynak, seferi yeniden hareket ettirebilecek bir ortak, Venedik için ticari güvence, sürgündeki prens için taht, papalık için teorik bir birlik ihtimali ve Batılı aristokratlar için büyük bir siyasî fırsat olarak görünmeye başladı.
Daha şehrin surları yakından görülmeden, seferin zihinsel haritası değişmişti. Kudüs hâlâ kutsal hedefti. Fakat Venedik limanlarında başlayan borç hesabı, Adriyatik’te sertleşen kararlar, Bizans sarayından gelen taht vaadi ve Konstantinopolis’in dünyaya açılan zenginliği; başka bir ihtimali giderek daha güçlü hale getirmişti.
Bir noktadan sonra mesele, Haçlıların Konstantinopolis’i düşünüp düşünmeyeceği değildi.
Mesele, bu kadar büyük bir fırsatın karşısında Kudüs yoluna nasıl geri dönebilecekleriydi.
