Ayvalık, son araştırmalarla artık çok farklı bir özelliğiyle de aklımıza gelecek. Türkiye’nin en güzel yerleşimlerinden birinden bambaşka bir hikâye yükselmeye başladı. Yeni bir araştırma, Ayvalık’ın binlerce yıl önce insanlığın Avrupa’ya yürüdüğü ilk yer olabileceğini söylüyor. Belki de ilk göç, bir sabah Midilli’nin karşısındaki bu taşlı kıyılardan başlamıştı.
Hacettepe Üniversitesi’nden Dr. Göknur Karahan’ın başını çektiği, tamamı kadınlardan oluşan bir ekip, 2022 yazında bölgenin kıyı hattında yaptığı yüzey araştırmalarında 138 taş eser buldu. Bu taşların arasında el baltaları, kesiciler, belirli tekniklerle yontulmuş yongalar vardı. Hepsi, Orta Paleolitik döneme — yani yüzbinlerce yıl öncesine — uzanıyordu. Çalışmanın sonuçları, Taylor & Francis Group tarafından yayımlanan Journal of Island and Coastal Archaeology dergisinde yer aldı. Ve bu makale, Anadolu’dan Avrupa’ya göç teorisini kökten sarsabilecek nitelikteydi.
Kaybolan Kara Köprüsü
Buz Çağı’nda deniz seviyesi 100 metreden fazla düşmüştü. Bugün Ayvalık adaları dediğimiz coğrafya o zamanlar birer kara parçasıydı. Cunda, Lale Adası, Alibey Adası… Hepsi tek bir kıta gibi uzanıyor; kuzeybatıya doğru Avrupa ana karasına bağlanıyordu. Jeolojik olarak bu, paleoköprü denilen bir olguydu: deniz altındaki platolar, düşük su seviyelerinde geçici kara köprüleri oluşturuyordu.
Araştırma, tam da bu döneme ait izleri yakaladı. Dr. Karahan, “Bu bölgede hiçbir zaman Paleolitik dönem varlığı saptanmamıştı. Oysa elimizdeki aletler, buranın da tıpkı Balkanlar ya da Levant kadar önemli bir geçiş hattı olduğunu kanıtlıyor” diyor. Kısacası Ayvalık, insanlığın kıta değiştirdiği güzergâhın kalbine yerleşti.
Bilimsel Kanıtlar: 138 Taş, 10 Alan, 200 Kilometrekare
Ekip, 200 kilometrekarelik bir alanda 10 farklı saha taradı. Buluntular, sahil çizgisi boyunca, bugün denize çok yakın bölgelerdeydi. Jeomorfolojik olarak bu, o dönemde deniz tabanında kalmamış kara yüzeylerini işaret ediyor. Bulunan taş aletler arasında Levallois tekniğiyle hazırlanmış yongalar öne çıkıyor. Bu yöntem, yalnızca rastgele taş kırma değil; planlı bir teknoloji. Taşın hangi açıdan vurulacağı, hangi şekli alacağı önceden hesaplanıyor. Bu da bölgedeki erken insan topluluklarının bilişsel ve teknik kapasitesini gösteriyor.
Ayrıca birkaç el baltası ve cleaver tipi kesici de tespit edildi. Bunlar genellikle Neandertaller ve erken Homo sapiens topluluklarıyla ilişkilendiriliyor.
Hammadde olarak flint (çakmak taşı) ve chalcedony (kalsedon) gibi yüksek kaliteli taşlar kullanılmış. Bu minerallerin yerel jeolojik kaynaklarda bulunması, bölgedeki toplulukların çevreyle güçlü bir etkileşim içinde olduğunu düşündürüyor. Ankara Üniversitesi’nden Prof. Kadriye Özçelik, “Ayvalık’ın adaları ve yarımadaları, o dönem geniş bir kara parçasının iç bölgeleri gibiydi. Bu paleocoğrafik yapı, insan hareketliliğini anlamak açısından son derece kritik” diyor.
Zeytinliklerin Altında Taş Devri
Ayvalık bugün turizmin, gastronominin, farklı bir hayat tarzının ve zeytinin merkezi. Ancak binlerce yıl önce bu zeytinliklerin altında başka bir üretim biçimi vardı: taş üretimi.
Dr. Karahan ve ekibi, bölgedeki taşların yüzeyinde mikroskobik kullanım izleri buldu. Bu, aletlerin avcılık, kesme ya da kazıma gibi işlerde kullanıldığını gösteriyor.
Yani Ayvalık sadece bir geçiş noktası değil, kısa süreli de olsa bir yaşam alanıydı. İnsanlar burada konaklıyor, çevredeki taşlardan alet yapıyor, sonra yollarına devam ediyordu.
Belki de bugünkü Şeytan Sofrası’nın bulunduğu yüksek kayalıklar, o zamanlar avlanma alanıydı. Belki de ilk “Ayvalık manzarası”nı gören gözler, Homo sapiens’e aitti. O manzaraya karşı duran insan, yalnızca doğayı değil, kendi geleceğini de izliyordu.
Kadın Arkeologların Keşfi
Bu araştırmanın bir diğer dikkat çekici yanı, ekibin tamamının kadınlardan oluşması. Arkeoloji tarihinde, özellikle taş devri çalışmaları genellikle erkek araştırmacıların gölgesinde yürüyor. Ancak bu kez Türkiye’den üç bilim kadını — Dr. Göknur Karahan (Hacettepe Üniversitesi), Prof. Kadriye Özçelik (Ankara Üniversitesi) ve Dr. Hande Bulut (Düzce Üniversitesi) — Ayvalık kıyılarını adım adım dolaşarak insanlık tarihine yeni bir kapı açtı.
Karahan, “İlk taşı elimize aldığımızda hepimiz sustuk. Bu taşın son kez bir insanın eline değmesinin üzerinden yüzbinlerce yıl geçmişti” diyor.
Zor Koşullar, Büyük Keşifler
Çalışma, yalnızca iki haftalık kısa bir süre içinde, zorlu arazi koşullarında yürütüldü. Düşük kotlardaki çamurlu alanlar, bataklıklar ve alüvyon tabakaları, ekip için ciddi engeller oluşturdu. Yine de yüzeyde korunan aletler, bu coğrafyanın potansiyelini açıkça gösterdi. Ekip üyeleri, buluntuların yoğun olduğu noktaları GPS’le kaydederek bölgesel bir harita çıkardı. Bu harita, gelecekte yapılacak kazıların temelini oluşturacak. Deniz seviyesinin altında kalan kesimlerde ise henüz hiçbir kazı yapılmadı. Yani bugünkü keşif, yalnızca görünen kısmı temsil ediyor. Prof. Özçelik, “Eğer deniz altı araştırmaları da yapılırsa, Ayvalık insanlık tarihinin yeni laboratuvarı haline gelebilir” diyor.
Göçün Yeni Rotası
Bugüne dek Homo sapiens’in Avrupa’ya göçü genellikle iki ana güzergâhla açıklanıyordu: Balkanlar üzerinden kuzey hattı veya Levant koridoru üzerinden güney hattı.
Ayvalık bulguları, bu iki güzergâh arasında üçüncü bir geçiş olasılığı sunuyor. Araştırma, “Ayvalık hattı” olarak adlandırılabilecek bu rotanın, Anadolu’dan Avrupa’ya geçişte alternatif bir köprü oluşturduğunu öne sürüyor. Üstelik bu köprü, sadece kara bağlantısı değil, kültürel bir geçiş de olabilir. Levallois teknolojisinin burada görülmesi, bilgi ve tekniklerin Anadolu’dan batıya aktığını düşündürüyor. Dr. Karahan, “Bu keşif, sadece taşlara değil, insanın hikâyesine dair bir yeniden okuma gerektiriyor. Anadolu’nun kuzeybatı kıyısı, artık göç haritalarında boş bir alan değil” diyor.
Gelecek Çalışmalar
Araştırmacılar, bu bulguların yalnızca başlangıç olduğunu vurguluyor. Şimdi sırada, mutlak tarihlendirme yöntemleri (OSL, termolüminesans), stratigrafik kazılar ve paleoçevresel analizler var. Amaç, sadece aletleri değil, onları kullanan insanları anlamak. Ne avlıyorlardı, nasıl yaşıyorlardı, nerelere gidiyorlardı? Ayrıca Ayvalık çevresinde su altı arkeolojisi çalışmaları planlanıyor. Çünkü asıl sırlar, muhtemelen bugün Ege Denizi’nin tabanında yatıyor. Deniz altındaki alüvyonlar, o dönemki kara yüzeyinin tortularını hâlâ koruyor olabilir.
