Bir toplumun gündelik hayatını anlamak için her zaman saraylarına, savaşlarına ya da büyük tarihî metinlerine bakmak gerekmez. İnsanların en sıradan ihtiyaçlarını nasıl adlandırdıkları da yeterince şey söyler. Üstelik söz konusu ihtiyaç, herkesin her gün yaşadığı ama doğrudan konuşmaktan çoğu zaman kaçındığı bir şeyse, dil daha da yaratıcı hale gelir. Hacet için bulunan kelimeler bunun en iyi örneklerinden biridir.
Türkçede aynı mekân için yüzyıllar boyunca birbirinden çok farklı kelimeler kullanıldı; bazıları tamamen Türkçe, bazıları Arapça ve Farsça, bazılarıysa Fransızca ve İngilizceden geldi. Kimi kelime mekânın evden uzak oluşunu, kimi suyu ve temizliği, kimi mahremiyeti, kimi yürümeyi, kimi de doğrudan insan bedeninin ihtiyacını anlattı. Zamanla bir kelime fazla açık, fazla kaba ya da fazla sıradan hale geldiğinde yerini başka bir örtmeceye bıraktı. Böylece ortaya yalnızca bir kelime listesi değil, eski Türk yerleşimlerinden Osmanlı evlerine, konaklardan apartmanlara, Fransız etkisindeki şehir hayatından modern sıhhi tesisata uzanan küçük ama oldukça renkli bir kültür tarihi çıktı.
Tuvalet
Bugün en nötr kelime gibi duran tuvalet, aslında konuya dışkıyla uzaktan yakından ilgisi olmayan bir yerden geliyor. Fransızca toilette kelimesinden türeyen sözcüğün kökünde Fransızca toile, yani “bez, tül, örtü” bulunuyor. Toilette başlangıçta kabaca “küçük bez” anlamına geliyordu.
XVII. yüzyılda kadınların giyinip süslenmesi sırasında kullanılan örtü ve malzemeler için kullanılmaya başladı; ardından “giyinip süslenme işi” ve “giyinme odası” anlamlarını kazandı. XIX. yüzyılda bu özel odaların aynı zamanda başka kişisel ihtiyaçların da giderildiği mekânlara dönüşmesiyle kelime giderek bugünkü anlamına yaklaştı. Türkçeye de önce giyim ve süslenme alanından girdi, daha sonra hela anlamı baskın hale geldi.
Bugün aynı kelimenin izlerini birbirinden tamamen farklı görünen kullanımlarda hâlâ görmek mümkün. Tuvaletini yapmak, gece tuvaleti ve Fransızcadan kalan Eau de toilette aynı tarihî ailenin parçalarıdır. Kelimenin bir ucunda süslenme ve kişisel bakım, diğer ucunda ise bugün bildiğimiz anlamıyla tuvalet bulunuyor.
Hela
Hela, Arapça ḫalāʾ / halâ kelimesinden geliyor. Kelimenin temel anlamı “boşluk, boş yer, tenha ve ıssız yer”dir. Dolayısıyla kelimenin ilk anlam dünyasında dışkı ya da idrar değil, doğrudan mekânın tenhalığı bulunuyor.
Bu anlam değişimi eski yaşam biçimi düşünüldüğünde oldukça anlaşılır. Kapalı tuvaletlerin bulunmadığı dönemlerde insanlar ihtiyaçlarını gidermek için yerleşimin biraz dışına, başkalarının görmeyeceği boş ve tenha bir yere giderdi. Zamanla “halâya çıkmak” hem bu eylemi hem de bunun için ayrılmış yeri ifade etmeye başladı. Türkçede bu kullanım Osmanlı döneminde güçlü biçimde yerleşti ve XVII. yüzyıl kaynaklarında açıkça görülüyor.
Kenef / Kenif
Kenef, Arapça kanīf / kenīf kelimesinden geliyor. Kelimenin temel anlam alanı “korunak, sığınak, kuytu yer, insanı örten yer”dir. Hela sözcüğünde tenhalık, kenef sözcüğünde ise biraz daha açık biçimde mahremiyet ve korunma fikri öne çıkıyor.
İnsanların ihtiyaçlarını göreceği yer, başkalarının gözünden onları koruyan kuytu bir alan olmalıydı. Kelime Osmanlıcada çoğunlukla kenif, Türkiye Türkçesinde ise kenef biçimini aldı. Başlangıçta nazik ve dolaylı bir ifade olan kenef, zaman içinde tuvaletle o kadar doğrudan özdeşleşti ki örtmece niteliğini kaybetti. Ardından “burası kenef gibi” örneğinde olduğu gibi “pis, bakımsız yer” anlamına doğru genişledi.
Abdesthane
Abdesthane bütünüyle Farsça unsurlardan oluşuyor. Âb “su”, dest “el”, hâne ise “ev, oda, mekân” anlamına gelir. Dolayısıyla kelime yüzeysel olarak “el suyu” ya da “temizlik odası” gibi okunabilir.
Ancak burada önemli bir ayrıntı var. Abdesthane tarihsel olarak abdest alınan yer anlamına gelmiyordu; doğrudan hela için kullanılan nazik bir örtmeceydi. Dinî bakımdan hela içinde abdest alınması zaten uygun görülmediğinden kelimeyi yalnızca “abdest alınan oda” şeklinde açıklamak yanıltıcı olur.
Buradaki anlam büyük olasılıkla “abdest bozmak” ifadesiyle ilişkilidir. İnsanların doğrudan dışkılama ya da idrardan söz etmek yerine abdesti bozan eyleme gönderme yapması, mekânın da abdesthane olarak adlandırılmasına yol açmış olmalı. Halk ağzında kelimenin apteshane, aptesane, apsane gibi biçimleri de kullanıldı.
Ayakyolu
Ayakyolu, bu söz varlığı içindeki az sayıdaki tamamen Türkçe örneklerden biridir. Kelime ayak + yol birleşmesinden oluşur, fakat “ayak yolu”nun neden tuvalet anlamına geldiği ilk bakışta açık değildir.
En kuvvetli açıklama, eski helaların evin ana yaşam bölümünün içinde değil, daha uzakta ya da ayrı bir yerde bulunmasıyla ilgilidir. İnsan gerçekten oraya yürüyerek gidiyordu; bu nedenle ayakyolu kabaca “yürüyerek gidilen yol” ya da “yürüyüp varılan yer” anlamını taşımış olabilir. Osmanlıcadaki kademhane ve memşa gibi kelimelerin de aynı “gitme, yürüme” mantığına dayanması bu açıklamayı destekliyor.
Eski Anadolu Türkçesinde ve Dede Korkut metinlerinde benzer kullanımlar bulunur. Anadolu ağızlarında ise ayağ yolu, ayah yolu, ayakyol, ayaklık, ayakçak gibi farklı biçimler yaşamıştır. Böylece “ayak” etrafında kurulan tuvalet adlandırmasının oldukça eski ve yaygın olduğu görülüyor.
Kademhane
Kademhane, Arapça kadem, yani “ayak” ile Farsça hâne, yani “ev, yer” kelimelerinin birleşmesinden oluşur. Kelime kelime karşılığı “ayak yeri” ya da “ayak evi” gibi düşünülebilir.
Anlam bakımından ayakyolunun Osmanlıca-Arapça/Farsça söz varlığıyla kurulmuş yakın akrabasıdır. Eski helaların evin ana bölümünden ayrı ve uzakta olması burada da belirleyici olmuş olmalı. Kelimenin başka bir biçimi kademgâhtır; buradaki Farsça -gâh eki de “yer, mekân” anlamı verir.
Memşa, Memşahane ve Memişhane
Bu grubun en ilginç dönüşümlerinden biri memişhane kelimesinde görülüyor. Arapça maşy kökü “yürümek” anlamına gelir; buradan türeyen mamşā / memşâ ise “yürünen yer, geçit, gidilecek yer” anlamındadır.
Bu kelimeye Farsça hâne eklenmiş ve memşâhâne biçimi ortaya çıkmıştır. Halk dilinde ise zamanla memşahane → memişhane dönüşümü yaşanmıştır. Dolayısıyla kulağa Memiş adlı biriyle ilgiliymiş gibi gelen memişhanenin aslında bir kişi adıyla ilgisi yoktur; kelimenin temel fikri “gidilecek, yürünüp varılacak yer”dir.
Şemseddin Sami de bu kelimeyle ilgilenmiş ve memşâ zaten mekân bildirdiği için üzerine bir de hâne eklenmesini gereksiz bulmuştur. Bu küçük dil tartışması bile kelimenin Osmanlı Türkçesinde ne kadar yerleşik olduğunu göstermesi bakımından ilginçtir.
Hacet Yeri
Hacet yeri ifadesinin yapısı oldukça açıktır. Arapça ḥāca / hâcet, “ihtiyaç, gereksinim” demektir; Türkçe yer kelimesiyle birleşince ifade doğrudan “ihtiyaç yeri” anlamına gelir.
Ancak zamanla “hacet” kelimesinin kendisi de insanın boşaltım ihtiyacını anlatmaya başlamıştır. Hacet görmek, hacetini yapmak ve def-i hacet ifadeleri buradan gelir. Def-i hacet de kelime kelime “ihtiyacın giderilmesi, uzaklaştırılması” anlamındadır ve yine doğrudan eylemi söylemek yerine daha genel bir “ihtiyaç” kelimesine sığınır.
Lavabo
Lavabo, bu listenin en güzel etimolojilerinden birine sahiptir. Türkçeye Fransızcadan geçen kelime, Fransızcadaki lavabo üzerinden Latince lavabo biçimine dayanır. Latince lavare, “yıkamak” anlamına gelir; lavabo ise “yıkayacağım” demektir.
Kelime Batı Hristiyanlığındaki litürjik uygulamalarla, özellikle rahibin ellerini yıkamasıyla ilişkili olarak önce el yıkama kabını ifade etti. Daha sonra bugün bildiğimiz porselen ya da seramik lavaboya dönüştü. Türkçeye XIX. yüzyılın sonlarında esas olarak el ve yüz yıkama teknesi anlamında girdi.
Fakat özellikle lokanta, kafe ve otellerde “Lavabo nerede?” sorusu zamanla bütün tuvalet bölümünü ifade eder hale geldi. Bu yüzden teknik olarak lavabo tuvalet değildir, ama günlük Türkçede “lavaboya gidiyorum” cümlesi çoğu zaman “tuvalete gidiyorum” anlamına gelir. Bir temizlik aracının adı, örtmece yoluyla bütün mekânın adına dönüşmüştür.
Kabine
Kabine, Fransızca cabinet kelimesinden geliyor. Temel anlamı “küçük, özel oda; hususi bölme”dir ve kelimenin tuvaletle ilişkisi de doğrudan bu özel ve kapalı oda fikrinden doğmuştur.
Osmanlı döneminde Fransızca cabinet de toilette, “tuvalet ya da giyinme için ayrılmış özel küçük oda” anlamında kullanılıyordu. Eski Osmanlı-Fransızca sözlüklerinde cabinet de toilette = abdesthane karşılığına rastlanır. Bu kullanımın etkisiyle Türkçede bir dönem kabine kelimesi tek başına da hela anlamına gelebiliyordu; günümüzde bu anlam büyük ölçüde kaybolmuştur.
WC
WC, İngilizce Water Closet ifadesinin baş harflerinden oluşur. Water “su”, closet ise “küçük kapalı oda, hücre” anlamına gelir; dolayısıyla ifade kabaca “sulu küçük oda” gibi düşünülebilir.
XIX. yüzyılda sifonlu tuvaletlerin yayılmasıyla birlikte İngilizcede teknik bir terim olarak yerleşti. Daha sonra W.C. uluslararası tabela diline geçti ve Türkçede de doğrudan bir kelime gibi okunmaya başladı: “ve-ce”. Buradaki closet kelimesi aslında küçük ve kapalı özel oda fikrine dayanır.
Klozet
Klozet, WC ile aynı kavram ailesine bağlıdır. Türkçedeki kelime İngilizce water closet ve Avrupa dillerindeki closet / closette ailesiyle ilişkilidir; bu kelime ailesinin en eski kökü Latince clausus, yani “kapalı” kavramına kadar gider.
Ancak Türkçe anlamı biraz değiştirmiştir. Avrupa dillerinde kelime başlangıçta daha çok küçük kapalı tuvalet odasını ifade ederken, Türkçede zamanla odanın içindeki oturmalı seramik tuvalet aygıtının adı haline geldi. Bu yüzden bugün “klozete oturuyoruz” deriz ama genellikle “klozete gidiyorum” demeyiz; mekânın adı olan kelime zamanla içindeki aygıtın adına dönüşmüştür.
Pisuvar
Pisuvar, Fransızca pissoir kelimesinden geliyor. Fransızca pisser, “işemek”; pissoir ise “işeme yeri” demektir. Türkçedeki pisuvar biçimi bu Fransızca kelimenin uyarlanmış şeklidir.
Başlangıçtan itibaren özellikle erkeklerin ayakta idrar yaptığı düzenek ya da yer için kullanılmıştır. İlginç biçimde Fransızcadaki pisser fiili de oldukça gündelik bir sözcüktür ve ses taklidine dayanan eski bir “işemek” fiili olarak kabul edilir. Yani bu kez örtmece değil, doğrudan eylemin kendisinden türetilmiş bir adlandırmayla karşı karşıyayız.
Yüznumara
Türkiye Türkçesinde özellikle XX. yüzyılda yüznumara = tuvalet kullanımı çok yaygındı. Kelimenin kökeni konusunda farklı açıklamalar bulunuyor ve bu nedenle popüler anlatıları biraz dikkatli ele almak gerekiyor.
En yaygın anlatı, Avrupa otellerinde odaların numaralandırıldığı, ortak tuvaletin ise normal oda numarası taşımadığı için kapısında 00 bulunduğu yönündedir. Bunun Fransızca sans numéro, yani “numarasız” ifadesiyle ilişkilendirildiği de söylenir. Türkçede bu 00 işareti zamanla halk tarafından “yüz numara” şeklinde yeniden yorumlanmış olabilir.
Ancak bu açıklamanın bütün ayrıntıları kesin değildir. Bu yüzden “Avrupa’da tuvaletler gerçekten 100 numaraydı” gibi anlatılar güvenilir sayılmaz.
Aralık
Aralık, tamamen Türkçe bir kelimedir. Eski Türkçe ara köküne -lık ekinin gelmesiyle oluşur ve temel anlamı “iki şey arasındaki boşluk, geçit, koridor”dur.
Geleneksel ev mimarisinde hela çoğu zaman ana yaşam bölümünün dışında, bir geçit, koridor ya da aralıkta bulunuyordu. Bu nedenle bazı bölgelerde aralık kelimesi doğrudan tuvalet anlamını kazandı. Bu anlam günümüz sözlüklerinde de kayıtlıdır ve mimarinin dili nasıl değiştirebildiğinin güzel örneklerinden biridir.
Bugünkü tuvalet kelimesinden yaklaşık bin yıl önce Türkçede bu ihtiyacı ve mekânı anlatan kendi kelimelerimiz vardı. Bunların bir kısmı mekânın aşağıda, dışarıda ya da çukurda bulunmasına, bir kısmı ise suya ve temizlenmeye dayanıyordu. Eski Türkçe tuvalet adları, söz konusu yerin evin içinde nasıl konumlandırıldığını ve nasıl kullanıldığını da dolaylı biçimde anlatır.
Batıglık / Batığlık
Eski Uygurcada batıglık / batığlık biçimleriyle karşılaşıyoruz. Kelimenin kökü bat-, yani “batmak, aşağı gömülmek” fiilidir.
Buradan türetilen batıglık, “batılan, aşağı gidilen yer” düşüncesiyle hela ya da latrina anlamında kullanılmıştır. Eski Uygur metinlerinde evin bölümleri sayılırken doğrudan tuvalet bölümü olarak geçer. Bu nedenle elimizdeki en eski Türkçe tuvalet adlarından biri olarak kabul edilir.
Çumuşluk
Karahanlı ve erken İslami Türkçe metinlerinde çumuşluk kelimesi görülür. Eski Türkçe çum- / çom- kökü “dalmak, batmak, aşağı girmek” anlam alanına sahiptir.
Çumuşluk da benzer şekilde aşağıya, çukura ya da gömülmeye dayalı bir adlandırma olarak kullanılmıştır. Bu bakımdan batıglık ile çumuşluk arasında oldukça benzer bir zihinsel model bulunur; her ikisinde de tuvalet, aşağıya doğru gidilen ya da çukurla ilişkili bir yer olarak tasarlanmıştır.
Aşak Yer
Bazı tarihî metinlerde doğrudan aşak yer, yani “aşağıdaki yer” ifadesi kullanılır. Bu adlandırma tuvaletin yaşam alanından daha aşağıda, daha dışarıda ya da ayrı tutulmasıyla ilişkili olmalıdır.
Burada herhangi bir yabancı dil unsuru ya da örtülü soyutlama yoktur. Mekânın fiziksel konumu, doğrudan onun adına dönüşmüştür.
Taşlık ve Taşra
Buradaki taş unsurunu yalnızca bugünkü “stone” anlamındaki taşla ilişkilendirmemek gerekir. Tarihî Türkçede taş / taşra, “dış, dışarı” anlam alanıyla da bağlantılıdır.
Tuvalet evin dışında olduğu için taşra, taşlık gibi kelimeler hela anlamı kazanmıştır. Anadolu’nun bazı bölgelerinde yakın zamana kadar “tuvalete gidiyorum” yerine “dışarı çıkıyorum” denmesi de aynı mimari ve dilsel mantığın devamı sayılabilir. Mekânın adı söylenmez; yalnızca evin dışına çıkıldığı belirtilir.
Ayak Çeşmesi
Orta Türkçede görülen ilginç adlardan biri de ayak çeşmesidir. Kelime ayak + çeşme biçimindedir ve iki ayrı çağrışımı bir araya getirir. Burada “ayak” bedenin aşağı kısmıyla ve aşağıda ya da uzakta bulunan mekân fikriyle, “çeşme” ise temizlikte kullanılan suyla ilişkilidir. Eski Anadolu ve Osmanlı Türkçesinde hela anlamında kullanıldığı belgelenmiştir. Böylece “ayak” ve “su” etrafında kurulan iki ayrı adlandırma geleneği tek kelimede birleşmiş olur.
Osmanlı sözlükleri ve metinleri tarandığında tuvalet için kullanılan kelime sayısı daha da artar. Bunların önemli bir bölümü Arapça ve Farsçadan gelir; çoğunda ise doğrudan dışkı ya da idrardan söz etmek yerine su, temizlik, rahatlama, edep ya da mahremiyet öne çıkar.
Bu çeşitlilik, Osmanlı Türkçesinde aynı kavram için birden fazla toplumsal ve üslupsal seçeneğin bulunabildiğini de gösterir. Günlük dil, saray ve konak dili, dinî terminoloji ve halk ağzı aynı ihtiyacı birbirinden farklı kelimelerle ifade edebilmiştir.
Âbhâne
Farsça âb, “su” ve hâne, “ev” kelimelerinden oluşur. Kelime kelime “su evi” anlamına gelir.
Bu yönüyle eski Türkçedeki su evi ifadesinin Farsça unsurlarla kurulmuş karşılığı gibidir. İki farklı dil tabakası, aynı temel düşünceyi kullanmıştır: Tuvalet, suyla ve temizlenmeyle ilişkili bir mekândır.
Âbrîz / Avrîz
Farsça âb, “su” ve rīz, “döken, akıtan” unsurlarından oluşur. Kelime başlangıçta “su akıtan yer, gider” anlamına gelirken zamanla hela için de kullanılmaya başladı.
Anadolu ağızlarında abiriz ve abrez biçimleri yakın döneme kadar yaşamıştır. Böylece Osmanlı döneminin Farsça kökenli bir kelimesi halk diline geçip ses değiştirerek varlığını sürdürmüştür.
Edephane
Edep + hâne birleşmesinden oluşan edephane, kelime kelime “edep yeri” anlamına gelir. Mahrem bir ihtiyacı doğrudan söylememek için üretilmiş, Osmanlı örtmece mantığını oldukça iyi gösteren adlardan biridir.
Burada fiziksel mekânın özelliğinden çok, o mekânda uyulması gereken mahremiyet ve edep kavramı öne çıkar. Bu yüzden kelime, yalnızca dil tarihi açısından değil, davranış normları açısından da dikkat çekicidir.
Müsterah
Arapça kökten gelen müsterah, “rahat edilen, dinlenilen yer” anlamındadır. Hela için kullanılmıştır ve insanın ihtiyaçlarını giderdikten sonra yaşadığı rahatlama hissini dolaylı biçimde adlandırır.
Bugünkü “rahatlamak” sözünün aynı bağlamda hâlâ kullanılabilmesi, bu eski örtmece mantığını oldukça tanıdık hale getirir. Doğrudan eylem söylenmez; onun sonucunda ortaya çıkan rahatlama söylenir.
Beytü’l-Ferâğ
Arapça beyt, “ev, oda”; ferâğ ise “boşalma, rahatlama” anlam alanına sahiptir. Dolayısıyla ifade yaklaşık olarak “boşalma / rahatlama odası” demektir.
Burada da doğrudan dışkı ya da idrar yerine bedensel bir ihtiyacın sona ermesi ve kişinin rahatlaması anlatılır. Müsterah ile benzer bir örtmece mantığı vardır.
Beyt-i Helâ
Beyt-i helâ, doğrudan “hela odası / hela evi” anlamına gelir. Bu ifade Evliya Çelebi gibi Osmanlı kaynaklarında da görülür.
Burada örtmece daha sınırlıdır; “hela” zaten yerleşmiş bir kelime olduğu için beyt yalnızca mekânın oda ya da bölüm olduğunu belirtir. Yine de ifade, Osmanlı ev ve yapı terminolojisinin bir parçası olarak önemlidir.
Alaturka ve Alafranga
Alaturka ve alafranga, tuvalet mekânının değil, kullanılan tuvalet düzeninin adlarıdır; yine de bu kelime tarihinin önemli parçalarıdır. İki kelime, Osmanlı ve Cumhuriyet döneminde gündelik hayatın nasıl “Türk usulü” ve “Avrupa usulü” şeklinde ikiye ayrılabildiğinin küçük ama çok görünür örneklerinden biridir.
Alaturka, İtalyanca alla turca, yani “Türk usulü” ifadesinden gelir. Çömelerek kullanılan tuvalet tipi Avrupa’da Osmanlı ve Türk dünyasıyla özdeşleştirildiği için bu adla anıldı. Alafranga ise alla franca, yani “Frenk usulü, Avrupa tarzı” ifadesinden gelir ve Türkçede oturmalı klozet için kullanılmaya başladı.
Böylece aynı ihtiyacı karşılayan iki farklı düzen, yönünü adeta iki farklı kültürel dünyadan aldı. Alaturka, Türk tarzı çömelmeli tuvaleti; alafranga ise Avrupa tarzı oturmalı tuvaleti ifade eder.
Anadolu Ağızlarında Tuvaletin Onlarca Adı
Anadolu ağızlarına geçildiğinde söz varlığı çok daha renkli hale gelir. Derleme Sözlüğü ve ağız çalışmalarında standart dilin dışında tuvalet, hela ya da ayakyolu anlamında çok sayıda kelime kaydedilmiştir.
Bu kelimeler arasında abiriz, abrez, aç çardak, apana, apsane, arsuva, artçardak, avlum, ayağ yolu, ayakkak, ayaklık, ayvat, boklağı, boklangeç, bokluk, boksak, boksalak, boksalık, çoatana, çalpalma, çarak, çeşme, daşara, daşra, dirik, gadem tana, ganere, gez, gezinti, gezme, gola, güllük, kanat, kenent, kola, kul, kula, küllük, oturak, pöşmük, sideklik, siyek, suva, taşra, taşıra, taşura, tırtırdamı gibi çok farklı biçimler bulunur.
Bunların bir bölümünün kökeni ve mantığı oldukça açıktır. Daşara / taşra dışarı çıkmayı, çeşme su ve temizliği, ayaklık / ayakkak ayak ve yürüme fikrini, bokluk / boksalık / boklağı doğrudan dışkıyı, oturak oturmayı, sidiklik / sideklik ise idrarı esas alır.
Küllük ve güllük gibi kelimeler eski örtmece sisteminin parçalarıdır. Tuvaletin doğrudan adı yerine daha nötr bir mekân ya da eşya adı kullanılmıştır; bu da tuvalet söz varlığındaki örtmece üretiminin yalnız saray ve şehir Türkçesine değil, halk ağızlarına da yayıldığını gösterir.
Buna karşılık çoatana, pöşmük, ganere, kenent, gola gibi son derece yerel kelimelerin kökenlerini güvenilir biçimde belirleyebilmek için hangi köy ve ilçede kaydedildiklerini tek tek izlemek gerekir. Bu tür kelimelerde yalnızca sese bakarak etimoloji üretmek doğru olmaz; yerel kullanım alanı, tarihî biçimler ve olası komşu dil etkileri birlikte değerlendirilmelidir.
Kelimelerin Arkasında Aynı Hikâye Var
Bütün bu kelimeler yan yana getirildiğinde Türkçedeki tuvalet söz varlığının rastgele oluşmadığı görülüyor. Yüzyıllar boyunca aynı ihtiyacı anlatmak için birkaç temel düşünce tekrar tekrar kullanılmış ve her dönem kendi mimarisine, görgü anlayışına ve dil zevkine göre bunlardan yeni kelimeler üretmiştir.
Batıglık ve çumuşluk, aşağıya ya da çukura gitme fikrine dayanır. Aşak yer, taşra ve aralık, mekânın evin ana bölümünün dışında ya da kenarında oluşunu öne çıkarır. Ayakyolu, kademhane ve memşa ise oraya yürüyerek gitmeyi adlandırır.
Su evi, âbhâne, âbrîz ve ayak çeşmesi temizliği ve suyu merkeze alır. Hela ve kenef tenha, kuytu ve korunaklı olmayı anlatırken hacet yeri, edephane ve müsterah ihtiyacı nazik biçimde gizler. Abdesthane de temizlik ve dinî dil üzerinden benzer bir örtmece kurar.
XIX. yüzyıldan itibaren şehir hayatına tuvalet, lavabo ve kabine gibi Fransızca kökenli kelimeler girer. Modern sıhhi tesisatla birlikte WC ve klozet gelir; yüznumara ise otel ve tabela kültürünün halk dilinde yeniden yorumlanmasıyla ortaya çıkan yeni bir adlandırmaya dönüşür.
Bu yüzden Türkiye’deki tuvalet kelimelerinin tarihine yalnızca bir kelime listesi olarak bakmak eksik kalır. Burada aynı zamanda ev mimarisinin, mahremiyet anlayışının, temizlik alışkanlıklarının, dinî dilin, Batılılaşmanın ve şehirleşmenin izleri bulunur. Bir dönem insanlar tenha yere, başka bir dönem ayakyoluna, abdesthaneye, kenefe, yüznumaraya ya da lavaboya gitti; bugün büyük ölçüde tuvalete gidiyoruz.
İhtiyacın kendisi hiç değişmedi. Onu söylemenin yolu ise yaklaşık bin yıldır sürekli değişiyor.
