1941 baharında Nazi orduları Atina’ya yaklaşırken, şehirdeki en büyük korkulardan biri sadece bombaların düşmesi ya da askerlerin sokaklarda dolaşması değildi. Endişe kaynaklarından biri, binlerce yıllık geçmişi temsil eden sanat eserlerinin çalınmasıydı. Avrupa’daki pek çok müze zaten boşaltılmış, Hitler’in hayalini kurduğu dev “Führermuseum” için sanat koleksiyonları kamyonlara doldurulmuştu. Göring’in kişisel zevkleri için seçilen tablolar, dini ikonalar ve antik heykeller Almanya’ya doğru yola çıkmıştı. Şimdi sırada Atina ve Atina Arkeoloji Müzesi vardı.
Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi’nin çalışanları bu duruma sessizce ama kararlılıkla karşı koydu. En iyi yaptıkları şeyi bu kez tersten yaptılar. Ellerine cetvellerini, listelerini, beton kalıplarını ve kazma küreklerini aldılar. Planları basitti: eserleri yerin altına gömecekler, müzeyi boş gösterecekler ve kimse neyin nereye saklandığını anlamayacaktı.
Hazırlıklar işgalden aylar önce başladı. Müze bodrumunda büyük çukurlar açıldı. Bu hendekler betonla güçlendirildi. Görece büyük ve taşınması zor eserler bu alanlara dikkatlice indirildi. Her biri önce sarıldı, envantere işlendi, bazıları parçalarına ayrıldı. Ardından çukurlar beton ve toprakla kapatıldı. Müze zeminine geri dönen toprak düzgünce yayıldı. Operasyonu bilmeyenler, zeminin altında ne olduğunu asla fark edemezdi.
Kutulara konan küçük eserler — vazolar, bronz figürinler, yazıtlar — başka güvenli alanlara taşındı. Neme karşı koruma sağlamak için balmumu ve yalıtım katmanları kullanıldı. Bazı envanter listeleri banka kasalarına emanet edildi. Müze salonları ise tam tersine sahipsiz gibi bırakıldı: vitrin camları kırık, duvarlar çıplak, salonlar sessizdi.
Naziler 27 Nisan 1941’de şehre girdiğinde, ertesi sabah müzeye geldiler. Karşılaştıkları manzara, alışık olduklarından farklıydı. Her şey boştu. Bir subay “eserler nerede?” diye sorduğunda, görevlinin cevabı kısa ve etkiliydi: “Herkesin bildiği yerde… toprağın altında.”
Bu operasyonu planlayan ve yürütenler arasında dikkat çeken isimler vardı. Arkeolog Christos Karouzos, Nazi Almanyası’ndaki akademik geçmişine rağmen işgal döneminde tüm bağlarını kesti, müzeyi korumak için çalıştı. Eşi Semni Karouzou, ülkenin ilk kadın arkeologlarından biri olarak özellikle seramik koleksiyonlarını saklamakla ilgilendi. Spyridon Marinatos, daha sonra Santorini’deki Akrotiri kazılarıyla tanınacak olan başka bir önemli figürdü. Müze çalışanlarının yanı sıra genç gönüllüler, öğrenciler, ustalar ve mühendisler de bu sessiz operasyona katıldı.
Saklanan eserler arasında önemli parçalar vardı. Örneğin, Sosistratos’un Hermaik Stel’i, Syracuse tipi Afrodit heykeli, Troizen ve Aigion’dan gelen Hermes heykelleri, Reneia kökenli kadın figürü ve daha birçok taşınması mümkün olmayan değerli yapı toprağın altına yerleştirildi. Seramikler, küçük bronz heykelcikler, yazıtlar ve kataloglar ise özenle paketlenerek saklandı.
Tüm bu çaba, birkaç aylık bir zaman diliminde, işgalin adım adım yaklaştığı bir dönemde, gürültü çıkarmadan, acele etmeden ama bir o kadar da titizlikle yürütüldü. Yapılan her işlem kaydedildi, ama yerleri sadece yetkililerce bilinecek şekilde gizlendi.
Savaş sona erdiğinde, 1946’da müze çalışanları yeniden kazmaya başladı. Çukurlardan çıkan heykellerin topraktan belirmesi, Yunan şair George Seferis’in diriliş dansı benzetmesine ilham verdi. Bazı eserler hafif hasar görmüştü, bazılarında yüzey aşınmaları vardı. Ama hepsi oradaydı. 1947’de müzenin üç salonu yeniden açıldı. İnsanlar eserlerle yeniden buluştu.
Her şey de geri dönemedi. Küçük bazı objeler, altın parçalar, taşınabilir eserler kayıptı. Yağmalanmış, yurtdışına çıkarılmış, ya da savaş karmaşasında yok olmuşlardı. Yunan yetkililer yıllar boyunca bu eserlerin izini sürdü. Arkeolog Vassilios Petrakos’un beş ciltlik The Past in Shackles adlı eseri, bu arayışın en ayrıntılı kaydını tuttu.
Bugün Atina Arkeoloji Müzesi’nde gezen biri, tüm bu hikâyeyi duvarlarda yazılı olarak görmez. Ama bazı vitrinlerde hâlâ küçük çatlaklar vardır. Bazı taş duvarlarda mermi izleri… Belki fark etmezsiniz, ama o müze sadece eserleri değil, onları korumak için verilen insan emeğini de taşır.
Bilindik ve alışıldık bir kahramanlık hikâyesi değil. Kimse eline silah almadı. Ama herkes bildiği işi en iyi şekilde yaptı. Heykelleri gömmek için değil, günün birinde onları yeniden çıkarabilmek için çalıştılar. Kültür, sadece geçmişi anlatmaz. Bir ülkenin geleceğe taşıdığı en güçlü mirastır.
