14. yüzyıl Portekiz sarayında başlayan bir ilişki, zamanla yalnızca iki insanın hayatını değil, hanedan dengelerini ve ülkenin siyasetini de etkileyecekti. Galiçyalı soylu Ines de Castro ile Portekiz tahtının varisi Pedro arasındaki bağ, sarayın kabul edebileceği sınırların dışına çıktıkça giderek daha tehlikeli hale geldi.
Inês’in kendi sesinden günümüze neredeyse hiçbir şey ulaşmadı. Onun hayatını büyük ölçüde kraliyet kayıtlarından, daha sonra kaleme alınan kroniklerden ve ölümünden sonraki yüzyıllarda gelişen edebî gelenekten biliyoruz. Bu yüzden hikâyesinin bazı bölümleri oldukça sağlam tarihsel zemine sahipken, bazı sahneler zaman içinde büyüyerek Portekiz kültürünün en ünlü anlatılarından birine dönüştü.
Galiçya’dan Portekiz Sarayına
Inês’in doğum tarihi kesin değil; kaynaklar genellikle 1320 ile 1325 arasını gösteriyor. Galiçya’nın güçlü Castro ailesinden Pedro Fernández de Castro ile Portekizli küçük soylu çevresinden Aldonça Lourenço de Valadares’in evlilik dışı kızıydı. Babasının ailesi Kastilya-León dünyasının en etkili aristokrat hanedanlarından biriydi ve kraliyet aileleriyle kan bağı bulunuyordu.
Inês gençliğinde Constança Manuel’in çevresine girdi. Constança, Kastilya aristokrasisinin en güçlü isimlerinden Don Juan Manuel’in kızıydı ve Portekiz veliahtı Pedro ile evlendirilmişti. Inês de Constança’nın nedimelerinden biri olarak yaklaşık 1340’ta Portekiz’e geldi.
Pedro ile Inês arasındaki ilişkinin tam olarak ne zaman başladığını bilmiyoruz. Daha sonraki anlatılar ilk karşılaşmada başlayan büyük bir aşktan söz eder; fakat bunu doğrulayabilecek çağdaş bir kayıt bulunmuyor. Bildiğimiz şey, ilişkinin kısa süre içinde sarayda ciddi bir siyasi sorun olarak görülmeye başladığı.
Sorun Aşk Değil, Castro Ailesiydi
Kral IV. Afonso’nun itirazı yalnızca oğlunun evlilik dışı ilişkisi meselesinden kaynaklanmıyordu. Inês’in kardeşleri ve Castro ailesinin diğer üyeleri Pedro’ya giderek yaklaşıyordu. Kastilya’nın iç mücadeleleri düşünüldüğünde, Portekiz tahtının gelecekte Castro ailesinin etkisi altına girmesi ihtimali sarayın bir bölümünü kaygılandırıyordu. IV. Afonso 1344 civarında Inês’i Portekiz’den uzaklaştırdı ve onu sınırın ötesindeki Albuquerque’ye gönderdi. Ancak bu karar Pedro ile Inês arasındaki ilişkiyi sona erdirmedi.
Pedro’nun eşi Constança 1345’te hayatını kaybetti. Bunun ardından Inês geri döndü ve çift artık fiilen birlikte yaşamaya başladı. Coimbra’daki Santa Clara-a-Velha Manastırı yakınındaki kraliyet sarayı, ilişkilerinin başlıca mekânlarından biri haline geldi. Pedro ile Inês’in dört çocuğu oldu. İlk çocuk Afonso küçük yaşta hayatını kaybetti; Beatriz, João ve Dinis yetişkinliğe ulaştı. Çocukların varlığı siyasi sorunu daha da büyüttü. Pedro’nun Constança’dan doğan oğlu Fernando, Portekiz tahtının meşru varisiydi. Inês’in oğulları ise güçlü Castro ailesinin desteğine sahip olabilecek alternatif hanedan adayları haline gelebilirdi.
7 Ocak 1355
1350’lerin ortasında Kastilya ciddi bir iktidar mücadelesinin içindeydi. Castro ailesinin Pedro üzerindeki etkisinin Portekiz’i bu mücadeleye çekebileceği endişesi giderek arttı. IV. Afonso’nun çevresindeki bazı soylular açısından artık sorun yalnızca Inês değildi; onun çevresinde oluşabilecek siyasi blok doğrudan hanedanın geleceğini ilgilendiriyordu.
Sonunda kral Inês’in öldürülmesine karar verdi.
7 Ocak 1355’te, Pedro’nun bulunmadığı sırada Inês, Coimbra’da kraliyet sarayının bulunduğu Santa Clara çevresinde öldürüldü. Kararla ilişkilendirilen başlıca isimler Pêro Coelho, Álvaro Gonçalves ve Diogo Lopes Pacheco idi. Döneme ilişkin kayıtlar infazın gerçekleştiğini açık biçimde doğruluyor. Buna karşılık sonraki anlatılarda görülen Inês’in çocuklarıyla kralın önüne çıkması, diz çökerek merhamet dilemesi ve kralın son anda kararından vazgeçmeye yaklaşması gibi dramatik ayrıntıların önemli bölümü daha geç kronik ve edebî geleneğin içinde biçimlendi.
Pedro haberi aldığında babasına karşı ayaklandı. Kuzey Portekiz’de çatışmalar yaşandı ve ülke kısa süreli bir iç savaşa sürüklendi. Ağustos 1355’te Pedro ile IV. Afonso arasında uzlaşma sağlandı. Ancak Inês’in öldürülmesi Pedro açısından kapanmış bir mesele değildi.
Pedro Kral Olunca
IV. Afonso 1357’de hayatını kaybetti ve Pedro, I. Pedro adıyla Portekiz tahtına çıktı.
Inês’in öldürülmesiyle bağlantılı kişiler Portekiz’den kaçmıştı. Pedro, Kastilya kralıyla yapılan bir siyasi mahkûm değişimi sonucunda Pêro Coelho ile Álvaro Gonçalves’i ele geçirdi. Diogo Lopes Pacheco ise kaçmayı başardı. İki adam 1361’de Santarém’de son derece sert biçimde idam edildi. Kronikçi Fernão Lopes’in daha sonra kaleme aldığı anlatıya göre Pedro, onların kalplerini söktürdü. Bu olay, Pedro’nun sert adalet anlayışıyla özdeşleşmesinde ve O Justiceiro, yani Adaletçi olarak anılmasında önemli rol oynadı.
Pedro’nun Inês meselesindeki daha önemli hamlesi ise intikamdan çok hanedan siyasetiyle ilgiliydi.
Gizli Evlilik İddiası
Haziran 1360’ta Cantanhede’de Pedro, yıllar önce Inês ile gizlice evlendiğini resmen ilan etti.
Kralın anlatımına göre nikâh Bragança’da gerçekleşmişti. Tarihi tam olarak hatırlamadığını söyledi; tanıklardan Estêvão Lobato ise olayın yaklaşık yedi yıl önce, 1 Ocak günü gerçekleştiğini belirtti. Dönemin önemli kronikçilerinden Fernão Lopes, bu açıklamayı Crónica de D. Pedro içinde ayrıntılarıyla aktarır.
Bu iddianın önemli bir sonucu vardı. Eğer evlilik geçerliyse Inês’in Pedro’dan doğan çocukları gayrimeşru olmaktan çıkıyordu ve hanedan içindeki konumları değişiyordu. Fakat evlilik meselesi tarihçiler arasında tartışmalıdır. Nikâhın bağımsız çağdaş belgesi bulunmadığı gibi, Pedro ile Inês arasındaki akrabalık nedeniyle gerekebilecek kilise iznine ilişkin kesin bir kayıt da günümüze ulaşmadı.
Bu nedenle Inês için sık kullanılan Portekiz kraliçesi tanımı tarihsel açıdan dikkatle ele alınmalıdır. Pedro onu ölümünden sonra meşru eşi olarak ilan etti; fakat Inês hayattayken hiçbir zaman hüküm süren Portekiz kraliçesi olmadı.
Ölü Kraliçeye Saygı Gösterisi
Hikâyenin en ünlü bölümlerinden biri ise ölümden sonra gerçekleşti. Pedro, Inês’in cesedini mezardan çıkarttırdı, kraliçe kıyafetleri giydirip tahta oturttu, başına taç taktırdı ve Portekiz soylularına ölü kraliçenin elini öptürdü.
Bu sahne yüzyıllar boyunca resimlere, tiyatro oyunlarına, romanlara ve popüler tarih anlatılarına girdi. Tarihsel olarak daha sağlam biçimde doğrulanabilen olay, Pedro’nun Inês’i eşi ilan etmesi ve bedeninin Coimbra’dan Alcobaça’ya büyük bir törenle nakledilmesidir. Ölü bedenin tahta oturtulması ve saray mensuplarına elinin öptürülmesi anlatısı daha sonraki geleneğin ürünüdür.
Gerçekte yaşananların kendisi de sıra dışıydı. Bir kralın yıllar önce öldürülmüş sevgilisini resmen eşi ilan etmesi, onun çocuklarının konumunu değiştirmeye çalışması ve bedenini büyük bir kraliyet töreniyle yeni bir mezara taşıtması, Orta Çağ hanedan tarihinin alışılmadık olaylarından biriydi.
Alcobaça’daki İki Mezar
Pedro, Inês için Alcobaça Manastırı’nda olağanüstü zengin süslemelere sahip Gotik bir mezar yaptırdı. Kendi mezarı da aynı manastırda hazırlandı.
Bugün bu iki mezar, 14. yüzyıl Avrupa mezar heykelciliğinin başyapıtları arasında kabul ediliyor. Inês’in lahitindeki en önemli sahnelerden biri Son Yargı, Pedro’nunkinde ise ünlü Hayat Çarkı kompozisyonudur. Inês önce Santa Clara’da gömülmüştü. Daha sonra Pedro’nun emriyle bedeni Alcobaça’ya nakledildi. Pedro 1367’de hayatını kaybettiğinde o da aynı manastıra gömüldü. Böylece saray içindeki siyasi krizle başlayan hikâye, Portekiz monarşisinin en görkemli mezar anıtlarından ikisiyle fiziksel bir biçim kazandı. Pedro ile Inês’in mezarları sonraki yüzyıllarda yalnızca tarihî anıtlar değil, onların hikâyesinin başlıca sembolleri haline geldi.
Tarih Nasıl Sanata Dönüştü?
Inês’in ölümünden sonraki büyük dönüşüm edebiyatta gerçekleşti.
16.yüzyılda Garcia de Resende, Inês’in ölümünü şiirleştirdi. António Ferreira, hikâyeyi Rönesans trajedisi A Castro’ya dönüştürdü. Ardından Luís de Camões, Os Lusíadas’ın III. kantosunda Inês’i Portekiz edebiyatının kalıcı figürlerinden biri haline getirdi. Camões’in anlatısında saray siyaseti ve hanedan mücadelesi geri plana çekilirken aşk, masumiyet, şiddet ve kader öne çıktı. Inês artık yalnızca 14. yüzyılda öldürülmüş bir aristokrat değil, Portekiz edebiyatının en güçlü trajik figürlerinden biriydi.
Sonraki yüzyıllarda hikâye İspanyol, Fransız, İngiliz ve İtalyan yazarların oyunlarına, romanlarına, operalara ve resimlere taşındı. Tarihte saray güç dengelerinin ortasında öldürülen Galiçyalı bir aristokrat olan Inês, kültürel bellekte aşkı ölümünden sonra bile krallıkla ilişkilendirilen bir kadına dönüştü.
Gerçek Inês hakkında bildiklerimiz sınırlı. Onun düşüncelerini, korkularını ya da Pedro ile ilişkisini kendi sözlerinden öğrenemiyoruz. Elimizde büyük ölçüde onu çevreleyen erkeklerin kararları, kraliyet siyaseti, kronikler ve ölümünden sonra üretilen anlatılar var. Buna rağmen Inês de Castro, Portekiz tarihinin en uzun ömürlü figürlerinden biri oldu. 1355’te Coimbra’da sona eren hayatı; Alcobaça’daki taş lahitlerde, Camões’in dizelerinde ve yüzyıllar boyunca yeniden anlatılan hikâyelerde yaşamaya devam etti.
Okuma Önerileri
- Fernão Lopes, Crónica de D. Pedro
- Luís de Camões, Os Lusíadas, III. Kanto
- António Ferreira, A Castro
- António de Vasconcelos, Inês de Castro
