22 Temmuz 1209 sabahı Béziers’in surları önünde toplanan Haçlı ordusunun karşısında yalnızca sapkın ilan edilmiş bir dinî topluluk yoktu. Şehrin içinde Katolikler, Kilise’nin sapkın saydığı inançlara bağlı insanlar, bu inançlara yalnızca yakınlık duyanlar ve bütün tartışmalardan uzakta yaşamaya çalışan sıradan kentliler birlikte bulunuyordu. Haçlılar şehre, suçlu olduğuna karar verilmiş belirli kişileri tutuklamak için değil, onları koruyan topluluğu cezalandırmak için gelmişti.
On ikinci yüzyılın sonlarında Güney Fransa, kuzeydeki krallık topraklarından kültürel ve siyasal bakımdan belirgin biçimde ayrılan bir dünyaydı. Bugün genel olarak Languedoc ya da Oksitanya adıyla anılan bölgede Oksitanca konuşuluyor; Toulouse, Béziers, Carcassonne, Albi ve çevrelerindeki şehirler farklı kontların, vikontların ve yerel soyluların hâkimiyeti altında bulunuyordu. Fransa kralının bölge üzerindeki yetkisi sınırlıydı; Aragon Krallığı da yerel hanedanlarla kurduğu bağlar üzerinden güçlü bir nüfuza sahipti.
Bu parçalı siyasal yapı, Roma Kilisesi’nin denetimi dışında gelişen dinî hareketlere geniş bir hareket alanı sağladı. Katolik din adamlarının serveti, siyasal gücü ve gündelik yaşamı giderek daha fazla eleştirilirken, sade ve yoksul bir Hristiyanlık çağrısı yapan vaizler kasabalar arasında dolaşıyordu. Kilise belgelerinde Albililer, sapkınlar ya da daha sonra yaygınlaşacak adıyla Katharlar olarak tanımlanan insanlar da bu ortamda güç kazandı.
Kathar öğretisinin bütün bölgede aynı biçimde örgütlenmiş tek bir din olup olmadığı bugün tartışmalıdır. Bazı tarihçiler bağımsız ruhbanları, ayinleri ve dualist inançları bulunan bir Kathar Kilisesi’nden söz ederken, bazıları Orta Çağ Kilisesi’nin birbirinden farklı yerel muhalefet biçimlerini tek bir büyük sapkınlık tehdidi altında topladığını savunur. Fakat adlandırma tartışması, insanların sapkın oldukları gerekçesiyle hedef alındığı gerçeğini değiştirmez.
Geleneksel anlatıya göre Katharlar maddi dünyanın kusurlu ya da kötücül bir güç tarafından yaratıldığına inanıyor, insan ruhunun bu maddi hapishaneden kurtulmasını amaçlıyordu. Katolik Kilisesi’nin sakramentlerini, ruhban hiyerarşisini ve dünyevi zenginliğini reddediyorlardı. Topluluğun ruhani seçkinleri sayılan iyi insanlar ya da kusursuzlar sade yaşıyor, et yemiyor, cinsel ilişkiden uzak duruyor ve şiddeti reddediyordu. Daha geniş inanan kitlesinden aynı katı yaşam beklenmiyordu.
Katharlar yalnızca dinî öğretileri nedeniyle tehlikeli görülmedi. Katolik rahiplerin kurtuluş için zorunlu olmadığını savunmaları, Kilise’nin toplumsal ve ekonomik düzen içindeki yerini doğrudan tehdit ediyordu. Üstelik onları koruyan ya da teslim etmeyi reddeden yerel soylular, Papalığın Güney Fransa üzerindeki otoritesini sınırlıyordu. Böylece teolojik mücadele ile toprak, iktidar ve siyasal hâkimiyet mücadelesi birbirinden ayrılmaz hâle geldi.
Sapkınlıktan Haçlı Seferine
Papa III. Innocentius başlangıçta bölgeye vaizler ve elçiler göndererek dinî muhalefeti sona erdirmeye çalıştı. Sistersiyen rahiplerin yürüttüğü kampanyalar beklenen sonucu vermedi. Diego de Acebes ve daha sonra Dominiken Tarikatı’nın kurucusu olacak Domingo de Guzmán gibi vaizler, sade yaşamın ancak sade yaşamla yenilebileceğini düşünerek bölgede tartışmalara ve vaazlara katıldı. Fakat dinî ikna girişimlerinin yanında baskı, aforoz ve siyasal tehditler de giderek arttı.
Papalık elçisi Pierre de Castelnau’nun Ocak 1208’de öldürülmesi savaşın gerekçesine dönüştürüldü. Cinayet Toulouse Kontu VI. Raymond’un çevresiyle ilişkilendirildi; Raymond doğrudan emir vermekle suçlandıysa da sorumluluk kesin biçimde kanıtlanamadı. Papa, elçisinin ölümünü yalnızca bir cinayet değil, Kilise’ye karşı isyan olarak değerlendirdi ve kuzeydeki soyluları Güney Fransa’ya karşı kutsal savaşa çağırdı. Haçlı seferine katılanlara Kutsal Topraklar’a giden Haçlılara tanınan ruhani ayrıcalıklar sunuldu. Günahların bağışlanması vaadinin yanında, sapkınları koruyan soyluların topraklarının ele geçirilebilmesi de seferi cazip hâle getiriyordu. Böylece dinî görev, ganimet ve yeni mülk edinme ihtimaliyle birleşti.

1209 yazında kuzeyden gelen şövalyeler, paralı askerler, silahlı hacılar ve yoksul savaşçılardan oluşan büyük bir ordu Rhône vadisinden güneye ilerledi. Seferin ruhani lideri ve papalık temsilcisi Cîteaux Başrahibi Arnaud Amaury’ydi. Simon de Montfort henüz ordunun tartışmasız siyasal lideri değildi; bu konuma Béziers ve Carcassonne’un düşmesinden sonra yükselecekti. Haçlı ordusunun ilk büyük hedefi, genç Vikont Raymond Roger Trencavel’in şehirlerinden Béziers oldu.
Béziers’in Önündeki Teklif
Haçlılar 21 Temmuz 1209’da Béziers’in önüne ulaştı. Şehrin savunmasını örgütlemekle yükümlü Trencavel, daha güçlü tahkimata sahip Carcassonne’a çekilmişti. Béziers halkı surların arkasında kendi imkânlarıyla direnmek zorundaydı.
Şehrin piskoposu Renaud de Montpeyroux, Haçlı kampıyla Béziers arasında arabuluculuk yaptı. Şehre, sapkın oldukları ileri sürülen kişileri teslim etmesi hâlinde diğer sakinlerin bağışlanabileceği bildirildi. Katoliklere, isterlerse şehirden ayrılarak kendilerini kurtarabilecekleri de söylendi.
Béziers halkı bu teklifi reddetti.
Bu karar, bütün şehir halkının Kathar olduğu anlamına gelmiyordu. Béziers’teki Katharlar nüfusun yalnızca bir bölümünü oluşturuyordu. Fakat Katolikler, komşularını ve akrabalarını dışarıdaki orduya teslim etmek istemedi. Şehirde dinî bağlılığın ötesine geçen bir toplumsal dayanışma ortaya çıktı. İnsanlar farklı inançlara sahip olsalar da aynı şehrin sakinleriydi; Haçlıların istediği ise Béziers’in kendi içinde bir ihbar ve teslim mekanizması kurmasıydı.
Bu reddediş Haçlılar tarafından yalnızca askerî direniş değil, sapkınlığa ortaklık olarak yorumlandı. Artık hedef yalnızca belirli dinî önderler değildi. Béziers’in bütünü suçlu ilan edilmişti.
22 Temmuz 1209
22 Temmuz, Mecdelli Meryem’in yortu günüydü. Haçlı komutanlarının uzun bir kuşatma için hazırlık yaptığı sırada şehir surlarının dışında beklenmedik bir çatışma başladı. Béziers’ten çıkan bir grup savunmacı, Haçlı kampının daha düzensiz unsurlarıyla karşı karşıya geldi. Çatışma sırasında savunmacılar geri çekilirken bir kapının yeterince hızlı kapatılamadığı ya da saldırganların geri çekilenleri izleyerek içeri girdiği anlatılır.
Haçlı ordusunun yoksul savaşçıları, kamp hizmetlileri ve düzensiz birlikleri komutanların ayrıntılı emrini beklemeden saldırıya geçti. Hendekler ve surlar şaşırtıcı bir hızla aşıldı. Düzenli şövalyeler de çatışmaya katılınca Béziers birkaç saat içinde ele geçirildi. Uzun süreceği düşünülen kuşatma, şehrin savunma hattındaki anlık çözülme nedeniyle aynı gün sona erdi.

Şehre giren saldırganlar askerlerle siviller arasında ayrım yapmadı. Evlerde, sokaklarda ve meydanlarda karşılarına çıkanları öldürdüler. İnsanların önemli bir bölümü korunacaklarını düşünerek kiliselere sığındı. Fakat kutsal mekânlar dokunulmaz kabul edilmedi.
Dönemin Haçlı yanlısı tarihçilerinden Pierre des Vaux-de-Cernay, Mecdelli Meryem Kilisesi’nde binlerce kişinin öldürüldüğünü ileri sürdü. Saint-Nazaire Katedrali de saldırı ve yangından ağır zarar gördü. Katolik rahipler, çocuklar ve kendilerini sapkınlıktan uzak gören kentliler de şiddetten kaçamadı. Katliamın belirleyici özelliği, tam olarak kimin Kathar olduğunun araştırılmamasıydı. Haçlıların amacı şehirde adli bir soruşturma yürütmek değildi. Béziers’in kolektif biçimde cezalandırılması, ayrım yapma ihtiyacını ortadan kaldırmıştı.
Hepsini Öldürün
Béziers Katliamı denildiğinde en çok hatırlanan söz, Arnaud Amaury’ye atfedilen emirdir:
“Hepsini öldürün; Tanrı kendininkileri tanır.”
Anlatıya göre Haçlı askerleri, Katoliklerle sapkınları nasıl ayıracaklarını sorduklarında papalık temsilcisi bu cevabı verdi. Şehir halkı, bireysel inançları belirlenmeden topluca öldürüldü.
Arnaud Amaury’nin Papa’ya gönderdiği kendi mektubu da herhangi bir pişmanlık taşımaz. Papalık temsilcisi, saldırının alt sınıflardan ve düzensiz birliklerden insanların kendiliğinden harekete geçmesiyle başladığını ileri sürerken Haçlıların yaşa, cinsiyete ve toplumsal konuma bakmadan öldürdüğünü açıkça kabul eder. Şehrin yağmalanmasını ve yakılmasını ise ilahi adaletin gerçekleşmesi olarak sunar.
Böylece katliam yalnızca inkâr edilmedi; kutsal bir başarının kanıtı olarak anlatıldı.
Katliamdan Sonra Yağma ve Yangın
Şehrin ele geçirilmesinden sonra savaşçılar evleri, dükkânları ve dinî yapıları yağmalamaya başladı. Fakat ganimet paylaşımı kısa sürede çatışmaya dönüştü. Düzensiz birlikler, şövalyelerin değerli eşyalara el koymak istemesine öfkelendi ve şehrin çeşitli bölümlerini ateşe verdi.
Yangın, Béziers’in büyük bölümünü tahrip etti. Haçlıların ele geçirmek istediği ganimetin önemli kısmı da alevler içinde kaldı. Şehrin alınışı böylece düzenli bir askerî işgalden çok, denetimden çıkan toplu şiddet ve yağma hareketine dönüştü.
Béziers tamamen ortadan kalkmadı. Hayatta kalanlar zamanla geri döndü, yapılar onarıldı ve şehir yeniden bölgesel bir merkez hâline geldi. Fakat fiziksel toparlanma katliamın verdiği mesajı silemedi. Haçlı ordusu, Languedoc’un geri kalanına direnişin nasıl cezalandırılacağını göstermişti.

Korkunun Silaha Dönüşmesi
Béziers’in düşüşü askerî bakımdan beklenmedik derecede kolaydı. Fakat olayın asıl etkisi savaş alanının çok ötesine ulaştı. Katliam haberi çevredeki kasabalara ve kalelere yayıldıkça bazı yerleşimler savaşmadan teslim oldu ya da boşaltıldı.
Haçlılar yaklaşık bir ay sonra Carcassonne’u kuşattı. Su kaynakları kesilen ve mültecilerle dolan şehir teslim olmak zorunda kaldı. Halkın canı bağışlandı; ancak insanlar mallarını geride bırakarak şehirden çıkarıldı. Raymond Roger Trencavel esir alındı ve aynı yıl hapiste yaşamını kaybetti. Toprakları kısa süre sonra Simon de Montfort’a verildi. Böylece seferin dinî amacı siyasal fetihle birleşti. Sapkınlığı ortadan kaldırmak adına yürütülen savaş, yerel hanedanların mülklerinin kuzeyli soylulara aktarılmasını sağladı. Béziers’te başlayan toplu cezalandırma, Oksitanya’nın siyasal düzenini parçalayacak uzun bir işgal sürecinin önünü açtı.
Katharların Tasfiyesi
Béziers, Katharlara yönelik şiddetin sonu değil başlangıcıydı. 1210’da Minerve düştüğünde inançlarından vazgeçmeyi reddeden çok sayıda Kathar topluca yakıldı. 1211’de Lavaur’un ele geçirilmesinin ardından savunmacılar ve sapkın sayılan kişiler idam edildi; şehrin hâkimi Girauda bir kuyuya atıldı ve taşlanarak öldürüldü.
Simon de Montfort’un seferleri ilerledikçe dinî tasfiye ile toprakların yeniden dağıtılması birlikte yürüdü. Kaleler ele geçirildi, yerel soylular mülksüzleştirildi ve kuzeyden gelen savaşçılar bölgeye yerleştirildi. Direniş yalnızca Katharların değil, siyasal bağımsızlığını ve topraklarını korumaya çalışan Katolik Oksitan soylularının da mücadelesine dönüştü. 1213’te Muret Muharebesi’nde Aragon Kralı II. Pedro’nun öldürülmesi bölgedeki güç dengesini Haçlılar lehine değiştirdi. Simon de Montfort 1218’de Toulouse kuşatması sırasında yaşamını kaybetse de savaş sona ermedi. Fransa Krallığı daha sonra doğrudan müdahil oldu ve 1229’daki Paris Antlaşması’yla Toulouse hanedanı ağır koşulları kabul etmek zorunda kaldı.
Askerî sefer Kathar inancını tamamen ortadan kaldıramadı. İnanç yeraltına çekildi; gezgin ruhani önderler gizli evlerde ve dağlık bölgelerde faaliyet göstermeyi sürdürdü. Bunun üzerine kitlesel askerî şiddetin yerini daha sistemli bir takip mekanizması aldı.
1230’lardan itibaren özellikle Dominikenlerin yürüttüğü engizisyon soruşturmaları, aile ve komşuluk ilişkilerini kayıt altına aldı. İnsanlara kimleri evlerinde ağırladıkları, kimin vaazını dinledikleri, hangi hastanın ölüm döşeğinde Kathar ayini aldığı soruldu. İtiraf karşılığında ceza indirimi ve muhbirlik sistemi, gizli toplulukların sosyal ağlarını parçaladı. 1244’te Montségur’un düşmesinden sonra yüzlerce insan inancından vazgeçmeyi reddederek yakıldı. Dağınık Kathar toplulukları bir süre daha varlık gösterse de on dördüncü yüzyıl başlarında hareket büyük ölçüde ortadan kaldırıldı. Béziers’te birkaç saat içinde uygulanan toplu şiddet, sonraki yüzyılda sorgulama, müsadere, hapis, sürgün ve infazlarla tamamlandı.
Katliam ve Soykırım
Béziers’te yaşananlar hem katliam hem de soykırımdı. Şehir ele geçirildikten sonra yalnızca silahlı savunmacılar öldürülmedi; kadınlar, çocuklar, yaşlılar, din adamları ve kiliselere sığınan siviller de hedef alındı. İnsanların tek tek neye inandığı araştırılmadı. Kathar oldukları, Katharlarla yaşadıkları, onları korudukları ya da şehirlerini terk etmedikleri gerekçesiyle bütün bir topluluk ölümün içine sürüklendi.
Soykırım yalnızca insanların öldürülmesinden ibaret değildir. Bir topluluğun birlikte yaşama imkânının, hafızasının, inançlarının, evlerinin ve gelecek kuşaklarının ortadan kaldırılmasını da kapsar. Béziers’te amaç yalnızca şehrin askerî direnişini kırmak değildi. Katharların barınabildiği toplumsal çevreyi yok etmek, onları koruyan insanları cezalandırmak ve bölgedeki diğer şehirleri korkuyla teslim olmaya zorlamak hedeflendi.
Katliamın yalnızca Katharları değil, Katolik şehir halkını da içine alması onun soykırım niteliğini azaltmaz. Tam tersine, hedef gösterilen topluluğun çevresinde yaşamaya devam eden herkesin düşman kabul edildiğini gösterir. Katharları teslim etmeyen Katolikler de aynı yok etme siyasetinin kurbanı oldu. Böylece dinî kimlik ile komşuluk, akrabalık ve yurttaşlık arasındaki bütün bağlar suç sayıldı.

Béziers’te başlayan süreç tek günlük bir öfke patlaması olarak kalmadı. Minerve ve Lavaur’daki toplu infazlar, Montségur’daki yakmalar, bölge halkının sürülmesi, mülklerin el değiştirmesi ve daha sonra engizisyon aracılığıyla ailelerin kuşaklar boyunca izlenmesi aynı tasfiyenin devamıydı. Askerî saldırının ardından toplumsal ağlar parçalandı, inanç gizlenmek zorunda bırakıldı ve Katharların var olabileceği dünya sistemli biçimde ortadan kaldırıldı.
Bu nedenle Béziers Katliamı’nı Kathar soykırımının başlangıcındaki en açık kırılmalardan biri olarak adlandırmak gerekir. Bir şehir, hedef alınan insanları teslim etmeyi reddettiği için kadınları, çocukları ve sivilleriyle birlikte yok edilmeye çalışıldı. Ardından aynı yöntem, daha geniş bir coğrafyanın dinî ve siyasal olarak yeniden biçimlendirilmesi için kullanıldı.
Hafıza ve İnkâr
Béziers Katliamı uzun süre hem Katolik zafer anlatılarının hem de Oksitan mağduriyet hafızasının parçası oldu. Haçlı kronikleri ölü sayısını büyüterek katliamı ilahi adaletin kanıtı hâline getirirken, daha sonraki bölgesel anlatılar Béziers’i kuzeyin güneye karşı yürüttüğü yıkıcı savaşın simgesi olarak benimsedi.
Katharlar da zamanla tarihsel bir dinî hareket olmanın ötesine geçti. Oksitan kimliği, merkezî iktidara direniş, ruhani saflık, hoşgörü ve kaybedilmiş bir güney uygarlığı gibi farklı düşüncelerin sembolüne dönüştüler. Bu romantik hafıza bazen Katharları olduklarından daha birleşik, barışçı ya da modern gösterdi. Buna karşı geliştirilen akademik eleştiriler ise zaman zaman Kilise’nin ve Haçlı ordularının uyguladığı şiddeti arka plana itme riski taşıdı.
Katharların tam olarak kim olduklarına ilişkin tartışma önemlidir. Fakat kurbanların failler tarafından nasıl tanımlandığı da en az bunun kadar belirleyicidir. Haçlı seferini başlatanlar, karşılarında yok edilmesi gereken bir sapkınlık bulunduğuna inanıyor ya da bu iddiayı siyasal fetih için kullanıyordu. İnsanlar bu sınıflandırmaya dayanılarak öldürüldü, sürüldü, mülksüzleştirildi ve kuşaklar boyunca takip edildi.
Neden Hâlâ Önemli?
Béziers Katliamı, şiddetin yalnızca nefretle değil, ahlaki ve kutsal bir görev duygusuyla da örgütlenebileceğini gösterir. Haçlılar şehre yağmacı ya da katil olduklarını düşünerek girmedi. Kendilerini Tanrı’nın düzenini yeniden kuran savaşçılar olarak görüyorlardı.
Bu inanç, bireysel sorumluluğu ortadan kaldırdı. İnsanların gerçekten Kathar olup olmadıkları, silah taşıyıp taşımadıkları ya da herhangi bir suça karışıp karışmadıkları önemini yitirdi. Şehri terk etmemeleri ve hedef gösterilen insanlarla birlikte yaşamayı sürdürmeleri, öldürülmeleri için yeterli görüldü. Béziers aynı zamanda bir topluluğun komşularını teslim etmeyi reddettiği için nasıl bütünüyle suçlu ilan edilebildiğini gösterir. Katliamın merkezinde yalnızca dinî hoşgörüsüzlük değil, dayanışmanın cezalandırılması vardır. Şehir halkının birbirinden ayrılmayı reddetmesi, Haçlıların gözünde Béziers’i tek bir düşman bedenine dönüştürdü.
Katliamdan sonra yayılan korku, daha sonraki şehirlerin davranışını belirledi. Béziers’te öldürülenler yalnızca o gün ele geçirilen şehrin insanları değildi; onların ölümü başka toplulukları teslim olmaya zorlamak için kullanılan bir iletişim aracına dönüştürüldü. Toplu şiddet, askerî bir sonuçtan çok siyasal bir mesajdı.
22 Temmuz 1209’da Béziers’te yalnızca bir şehir ele geçirilmedi. Komşuluk, yurttaşlık ve ortak yaşam, sapkınlıkla iş birliği sayılarak cezalandırıldı. Katoliklerle Katharlar aynı sokaklarda öldürüldü; kiliseler sığınak olmaktan çıkarıldı; yağma ve yangın, hayatta kalanlara yaşanabilir bir şehir bırakmadı.
Haçlı seferi daha sonra Carcassonne’a, Minerve’e, Lavaur’a, Toulouse’a ve Montségur’a uzandı. Askerî fetihleri engizisyon soruşturmaları izledi. İnsanlar yalnızca inançları nedeniyle değil; bir vaizi dinledikleri, bir akrabalarını sakladıkları, bir hastaya yemek götürdükleri ya da yıllar önce evlerinde bir yabancıyı ağırladıkları için yargılandı.
Béziers bu uzun tasfiye sürecinin başlangıcındaki en açık uyarıydı. Saldırganların şehir halkına sunduğu seçenek, inanç değiştirmekten daha ağırdı: İnsanların kurtulabilmesi için önce komşularını düşman olarak kabul etmesi gerekiyordu.
Béziers bunu reddetti.
Şehir birkaç saat içinde düştü; fakat katliamın asıl anlamı surların aşılmasında değil, bir toplumun birlikte yaşama iradesinin ölüm cezasına dönüştürülmesinde kaldı.
