Bir insan kalabalık bir ortamda oldukça konuşkan görünürken eve döndüğünde neden saatlerce kimseyle görüşmek istemez? Ya da iş yerinde sürekli gülümseyen, uyumlu ve özgüvenli görünen biri, gerçekte neden yoğun bir kaygı yaşayabilir? Psikolojide masking, kişinin doğal davranışlarını, duygusal tepkilerini veya bazı kişisel özelliklerini çevresine uyum sağlamak amacıyla gizlemesi ya da değiştirmesi anlamına gelir.
Türkçede davranış maskeleme olarak da adlandırılan bu durum, özellikle otizm ve dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) bağlamında tartışılsa da daha geniş bir sosyal davranış biçimini de tanımlar.
Masking Nedir?
Masking, bireyin gerçek tepkileriyle dışarıya gösterdiği davranışlar arasında bilinçli veya farkında olmadan bir farklılık oluşturmasıdır. Kişi, sosyal beklentileri karşılamak, eleştirilmekten kaçınmak veya bulunduğu ortama kabul edilmek için davranışlarını düzenleyebilir.
Örneğin göz teması kurmakta zorlanan birinin kendisini sürekli göz teması kurmaya zorlaması, rahatsız olduğu ortamlarda rahat görünmeye çalışması veya düşüncelerini kabul görmek amacıyla saklaması masking davranışına örnek olabilir.
İnsanlar Neden Masking Yapar?
Masking davranışının temelinde çoğunlukla sosyal kabul görme, reddedilmekten kaçınma ve kendini koruma ihtiyacı bulunur. Çocukluk döneminden itibaren farklı davranışları nedeniyle eleştirilen kişiler, zamanla doğal tepkilerini bastırmayı öğrenebilir.
Aile baskısı, okul deneyimleri, iş yaşamındaki beklentiler ve toplumsal cinsiyet rolleri de bu davranışı güçlendirebilir. Bazı insanlar için masking, sosyal ilişkileri kolaylaştıran geçici bir uyum stratejisiyken başkaları için sürekli uygulanması gereken yorucu bir alışkanlığa dönüşebilir.
Masking Belirtileri Nelerdir?
Masking yaşayan kişilerde sosyal ortamlarda sürekli davranışlarını kontrol etme, konuşmadan önce cümlelerini zihinde hazırlama, başkalarının mimiklerini taklit etme ve gerçek duygularını gizleme görülebilir.
Özellikle sosyal etkileşimlerden sonra belirgin bir tükenmişlik hissi yaşamak dikkat çekicidir. Kişi dışarıdan sosyal ve uyumlu görünmesine rağmen yalnız kaldığında yoğun bir dinlenme ihtiyacı hissedebilir.
Ancak bu davranışların tek başına görülmesi herhangi bir psikolojik rahatsızlığın göstergesi değildir.
Otizm ve DEHB’de Nasıl Görülür?
Otistik bireylerde masking, tekrarlayan hareketleri bastırmak, duyusal rahatsızlıkları gizlemek veya sosyal iletişim kurallarını bilinçli biçimde taklit etmek şeklinde ortaya çıkabilir. Bu durum, bazı bireylerin destek ihtiyaçlarının fark edilmesini ve tanı almalarını geciktirebilir.
DEHB bağlamında ise unutkanlığı gizlemek, dikkat güçlüklerini telafi etmek veya dürtüsel tepkileri bastırmak masking kapsamında değerlendirilebilir. Bununla birlikte DEHB masking kavramı, otistik masking kadar kapsamlı araştırılmış değildir.
Masking Zararlı mı?
Her davranış değişikliği zararlı değildir. İnsanların farklı ortamlarda farklı biçimlerde davranması sosyal yaşamın doğal parçalarından biridir.
Ancak sürekli masking yapmak, kişinin kendi ihtiyaçlarını görmezden gelmesine, duygusal yorgunluğa ve kimlik karmaşasına katkıda bulunabilir. Araştırmalar, özellikle otistik bireylerde yoğun maskeleme davranışlarıyla kaygı, depresyon ve tükenmişlik arasında ilişki bulunduğunu gösteriyor. Bu ilişki, masking davranışının tek başına söz konusu sorunlara neden olduğunu kanıtlamaz.
Nasıl Azaltılır?
Masking davranışını azaltmak, her ortamda bütün düşünceleri ve duyguları sınırsızca ifade etmek anlamına gelmez. Öncelikle hangi davranışların gerçekten kişisel tercihlerden, hangilerinin sosyal baskıdan kaynaklandığını fark etmek önemlidir.
Güvenli ilişkiler kurmak, kişisel sınırları belirlemek ve ihtiyaç duyulduğunda psikolojik destek almak sürekli maskelemenin yarattığı yükü hafifletebilir. Amaç bütün sosyal uyum davranışlarından vazgeçmek değil, kişinin kendisi olabilmek için sürekli çaba harcamak zorunda kalmadığı bir yaşam alanı oluşturabilmesidir.
