16. yüzyılın sonlarından 17. yüzyılın başlarına uzanan İstanbul’da, camilerin kürsülerinden adı öfkeyle anılan, hakkında ağır dinî suçlamalar yapılan, yakalanması için devletin harekete geçtiği bir Melâmî vardı. Kimi vaizler onun binlerce Müslümanı doğru yoldan çıkardığını söylüyor, kimi din adamları öldürülmesini istiyor, çevresindeki insanlar ise onu çağının en önemli manevi şahsiyetlerinden biri kabul ediyordu. Adı kaynaklarda İdrîs-i Muhtefî olarak geçti.. Muhtefî, gizlenen, saklanan anlamına geliyordu ve bu lakap onun hayatının en belirleyici özelliğine dönüşecekti.
İdrîs-i Muhtefî’nin hikâyesi yalnızca bir insanın devletin takibatından kurtulma mücadelesi değildi. Aynı zamanda Osmanlı’da dinî otoritenin sınırlarını, tasavvufun farklı yorumları arasındaki çatışmaları, esnaf örgütlenmelerini ve saray çevrelerine kadar uzanan sıra dışı ilişkileri anlatıyordu. Üstelik bu hikâyenin merkezinde, gösterişli tekkelerden, özel kıyafetlerden ve kamusal şöhretten uzak durmayı benimseyen; sıradan insanların arasında yaşamayı manevi bir ilke haline getiren bir anlayış bulunuyordu: Melâmîlik.
Tırhala’dan İstanbul’a: Bir Terzinin Hikâyesi
İdrîs-i Muhtefî’nin asıl adı Ali’ydi. Bugün Yunanistan sınırları içinde bulunan Tırhala’da, muhtemelen 1534 yılında doğmuştu. Yoksul bir aileden geliyordu. Hayatının yönü, Kanûnî Sultan Süleyman’ın sadrazamlarından Rüstem Paşa’nın terzisi olan amcasının himayesine girmesiyle değişti. Amcasının yanında terzilik öğrendi ve Osmanlı seçkinlerinin dünyasıyla henüz genç yaşta tanıştı.
1548 yılında, Osmanlı ordusunun İran seferleri sırasında Ankara yakınlarında yaşayan Hüsâmeddin Ankaravî ile tanışması hayatında yeni bir dönemin başlangıcı oldu. Hüsâmeddin Ankaravî, Bayramî-Melâmî anlayışının önde gelen temsilcilerindendi. Genç Ali onun çevresine katıldı ve terzilik mesleğine atıfla, İslâm geleneğinde terzilerin piri sayılan İdris peygamberin adı kendisine verildi. Böylece Ali, tasavvuf çevrelerinde İdris adıyla tanınmaya başladı.
İstanbul’a yerleşmesinin ardından ticarete yöneldi. Rumeli şehirlerine seyahatler yaptı, Mekke ve Medine’ye gitti, çeşitli tasavvuf çevreleriyle ilişkiler kurdu. Zamanla hatırı sayılır bir servet edindi. Kaynaklar onun yaklaşık altmış yıl boyunca insanlarla manevi düşüncelerini paylaştığını, birkaç defa hacca gittiğini ve İstanbul’un varlıklı tüccarlarından biri haline geldiğini anlatır. Fakat İdris’in içinde yetiştiği Melâmî anlayışı, Osmanlı yönetiminin giderek daha fazla kuşkuyla baktığı dinî hareketlerden biriydi.
Melâmîlik Neden Tehlikeli Görülüyordu?
Melâmîlik, insanın manevi olgunluğunu başkalarına göstermemesini, kendisini toplumdan ayıran dinî ayrıcalıklardan uzak durmasını ve gündelik hayatın içinde yaşamasını esas alan bir tasavvuf anlayışıydı. Osmanlı’daki Bayramî Melâmî çizgisinin önemli temsilcilerinden Ömer Dede Sikkînî, tasavvufun gösterişli sembollerinden uzaklaşmayı savunuyordu. Bir insanın özel kıyafetlerle, görkemli tekkelerle ve kalabalık törenlerle kendisini öne çıkarmasına ihtiyaç olmadığını düşünüyordu.
Melâmî anlayışına göre insan, manevi derecesini başkalarına göstermemeli, toplumsal itibarını dinî ayrıcalıklara dönüştürmemeliydi. İbadetlerin ve manevi deneyimlerin gösterişe dönüşmesi tehlikeliydi. İnsan, gündelik hayatın içinde çalışmalı, üretmeli, kendi emeğiyle geçinmeli ve olağan bir insan gibi yaşamalıydı.
Melâmîler, pek çok tarikatın aksine kendilerine özgü taç ve hırkaları kullanmıyor, tekke kurmayı esas almıyor, vakıf gelirleriyle geçinmeyi tercih etmiyordu. Esnaf ve zanaatkârlar arasında yayılmaları bu anlayışın doğal sonucuydu. Terziler, dokumacılar ve tüccarlar, aynı zamanda Melâmî düşüncesini benimseyen insanlar olabiliyorlardı.
Ancak devletle yaşadıkları çatışma yalnızca bu dışsal farklılıklardan kaynaklanmıyordu. Melâmî çevrelerinde karşılık bulan vahdet-i vücûd düşüncesi, insanın ilahi hakikatle ilişkisine dair yorumlar ve bazı temsilcilerine atfedilen olağanüstü manevi yetkinlik, dönemin Sünnî dinî otoritesiyle gerilim yaratıyordu. Özellikle manevi hakikatin belirli kişilerde tecelli edebileceği yönündeki yorumlar, bazı Osmanlı âlimleri tarafından mevcut dinî otorite anlayışının dışında gelişen tehlikeli fikirler olarak görülüyordu.
Melâmîlerin Hz. Ali’ye ve Ehl-i beyt’e verdikleri önem, 16. yüzyıldaki Osmanlı-Safevî rekabeti ortamında kuşkuları artırıyordu. Bununla birlikte Bayramî Melâmîlerinin Safevî yönetimi adına hareket ettiğini gösteren somut kanıtlar bulunmuyor. Hareketin siyasi isyan hedefi taşıdığı görüşü de tarihçiler arasında tartışmalı.
Osmanlı yönetiminin giderek sertleşen dinî denetimi içinde, resmî anlayıştan farklı görüşler kolaylıkla zındıklık ve mülhidlik suçlamalarının konusu haline gelebiliyordu.
İdam Edilen Melâmîler Ve Büyüyen Korku
İdrîs-i Muhtefî’nin gençlik ve olgunluk yılları, Bayramî Melâmîlerinin ağır baskılarla karşılaştığı bir döneme rastlıyordu. Hareketin önde gelen temsilcilerinden İsmâil Ma’şûkî, Oğlan Şeyh adıyla tanınıyordu. İstanbul’da büyük ilgi gören bu genç Melâmî, 1539 yılında zındıklık ve mülhidlik suçlamalarıyla idam edilmişti.
Daha sonra Hüsâmeddin Ankaravî de devletin takibatıyla karşılaştı. Ölümüne ilişkin kaynaklarda farklı anlatılar bulunuyordu. Bazı kayıtlar tutuklandıktan sonra öldüğünü, bazıları ise yargılanıp idam edildiğini aktarıyordu.
Asıl büyük kırılmalardan biri, İdris’in aynı Melâmî çevresinden tanıdığı Hamza Bâlî’nin başına gelenlerdi. Bosna kökenli Hamza Bâlî, Balkanlar’da geniş bir çevre oluşturmuştu. Onun etrafındaki hareketlilik Osmanlı idaresinin dikkatini çekti. İstanbul’a getirilen Hamza Bâlî, Şeyhülislâm Ebüssuûd Efendi’nin fetvasıyla 1573 yılında idam edildi.
Hamza Bâlî’nin öldürülmesinden sonra takipçileri Hamzavîler adıyla anılmaya başladı. Devletin baskısı ise yalnızca önde gelen kişilerin cezalandırılmasıyla sınırlı kalmadı. Hamza Bâlî’nin ölümünden sonraki fermanlarda mensuplarının araştırılması, sorgulanması ve gerekli görülenlerin hapsedilmesi isteniyordu.
İdrîs-i Muhtefî, bu gelişmeleri yaşayarak gördü. Bayramî Melâmîliğinin önde gelen isimlerinin kaderi, kendisini bekleyen tehlikenin ne kadar büyük olduğunu gösteriyordu. Bunun üzerine gelişen gizlilik, yalnızca kişisel bir korunma yöntemi değil, aynı anlayışı paylaşan insanların varlıklarını sürdürebilmelerinin araçlarından biri haline geldi.
İstanbul’da İki Ayrı Kimlik
İdris, 17. yüzyılın başlarında Bayramî Melâmî çevrelerinin önemli isimlerinden biri haline geldiğinde, İstanbul’da kendisini farklı bir toplumsal kimlikle tanıtıyordu. Mahalle sakinleri onu Hacı Ali Bey olarak biliyorlardı. Varlıklı, saygın, ticaretle uğraşan ve çevresinde sevilen bir adamdı.
Melâmî İdris’in kimliği ise esas olarak kendisiyle aynı düşünceleri paylaşan çevrede biliniyordu. Araştırmacı Rüya Kılıç’ın aktardığına göre, İstanbul’un Sultanselim çevresinde tüccar Hacı Ali Bey olarak yaşayan İdris, başka ortamlarda tasavvuf düşüncelerini sürdürüyor, çeşitli cami ve tekkelerde vaazlar da veriyordu. Fakat bu iki kimlik, halkın gözünde aynı kişiye ait değildi.
İstanbul’da güvenilir bir tüccar olarak hayatını sürdürürken, aynı zamanda geniş bir Melâmî çevresinin önemli isimlerinden biri olması, içinde bulunduğu toplumsal ortamla doğrudan bağlantılıydı. Mesleği ona hareket serbestliği sağlıyor, ticaret ilişkileri farklı şehirlerle temas kurmasını kolaylaştırıyordu.
Bu iki hayat birbirinden bütünüyle kopuk değildi. Tersine, tüccar kimliğiyle kurduğu ilişkiler, düşüncelerinin yayılmasına da katkıda bulunuyordu. Toplumun farklı kesimlerinden insanlarla bir araya gelebiliyor, dinî faaliyetlerini gözlerden uzak sürdürebiliyordu.
Böylece İdrîs-i Muhtefî, Melâmî anlayışını alışılmış dinî görünürlük araçlarına ihtiyaç duymadan yaşatmayı başardı.
Osmanlı Yönetiminin Aradığı Melâmî
İdrîs-i Muhtefî’nin faaliyetleri dinî çevrelerde giderek daha fazla tartışılmaya başladı. Özellikle Halvetî şeyhi Abdülmecîd Sivâsî ile Tercüman Şeyhi Ömer Efendi, vaazlarında onu ağır ifadelerle suçluyorlardı. İdris’in zındık ve mülhid olduğu iddiaları kısa sürede İstanbul’a yayıldı.
Abdülmecîd Sivâsî, onun için İdrîs-i İblîs ifadesini bile kullanıyordu. Melâmîlerin vahdet-i vücûd yorumlarını, dinî inançlarını ve manevi hakikate ilişkin anlayışlarını hedef alıyordu. Tartışmalar yalnızca tasavvuf çevrelerinde kalmadı ve devletin müdahalesini doğurdu.
Nev‘îzâde Atâî’nin aktardığına göre, İdrîs-i Muhtefî’nin yakalanıp cezalandırılması için ferman çıkarıldı. Yetkililer uzun süre arama yaptılar, ancak kendisine ulaşamadılar.
Bu durum, dönemin anlatılarında neredeyse olağanüstü bir hadiseye dönüştü. Hakkında bunca suçlama bulunan, adı şehrin her tarafında konuşulan ve çok sayıda insanla ilişkisi olduğu bilinen bir kişinin devlet tarafından bulunamaması şaşkınlık yaratıyordu.
Oysa İdris’in görünmezliği, fiziksel olarak ortadan kaybolmasından kaynaklanmıyordu. Günlük hayatı devam ediyor, ticaret yapıyor, komşularıyla görüşüyor ve tanınmış kişilerle ilişkilerini sürdürüyordu. Devletin aradığı Melâmî İdris ile mahallelinin tanıdığı Hacı Ali Bey’in aynı kişi olduğunun anlaşılmaması, ona büyük bir korunma alanı sağlıyordu.
Komşusuna Kimliğini Açıklayan Adam
İdrîs-i Muhtefî hakkında anlatılan en çarpıcı olaylardan biri, kimliğini bilmeyen bir komşusuyla yaptığı konuşmaydı. Hikâyeyi aktaran Nev‘îzâde Atâî’ye göre komşusu bir gün Hacı Ali Bey’e gelerek şehirde İdris adlı tehlikeli bir adamın bulunduğunu söyledi. Bu adamın binlerce Müslümanı yanlış yola sürüklediğini, çevresini etkilediğini ve büyük bir fitneye yol açtığını anlatıyordu.
Hacı Ali Bey, komşusuna önce bu adamı görüp görmediğini sordu. Komşusu görmediğini söyledi. Ardından İdris’in gerçekten zındık olduğunu kendi ağzından itiraf edip etmediğini öğrenmek istedi. Komşusu böyle bir itiraf da duymamıştı.
Bunun üzerine Hacı Ali Bey, sözü edilen İdris’in kendisi olduğunu açıkladı ve komşusuna kendisi hakkında ne düşündüğünü sordu. Adam şaşkınlık içinde özür diledi. Atâî’nin anlatısına göre, sonunda İdris’in düşüncelerini benimseyenler arasına katıldı.
Bu olayın tarihsel ayrıntıları, dönemin menkıbe ve biyografi geleneğinin sınırları içinde değerlendirilse de hikâyenin anlattığı toplumsal gerçeklik dikkat çekiciydi. Dinî suçlamalarla hakkında ölümcül bir düşmanlık yaratılan kişi, gündelik hayatında aynı insanlar tarafından saygı görebiliyordu. Hakkında üretilen korkutucu imajla komşularının tanıdığı gerçek insan arasında büyük bir uçurum vardı.
Çevresinde Sadrazamlar Ve Şeyhülislâmlar
İdrîs-i Muhtefî’nin hikâyesini daha da dikkat çekici hale getiren, kendisiyle ilişkili insanların toplumsal konumuydu. İstanbul esnafı arasında güçlü bir çevresi bulunmasına rağmen onu tanıyan ve düşüncelerini benimseyen insanlar yalnızca zanaatkârlardan ve tüccarlardan oluşmuyordu. Osmanlı devletinin en yüksek makamlarına kadar ulaşan kişiler de bu çevrede yer alıyordu.
Bunlardan biri, şeyhülislâmlık makamına yükselen Ebülmeyâmin Mustafa Efendi’ydi. Bir diğeri, daha sonra sadrazam olacak Kayserili Halil Paşa’ydı. Osmanlı bürokrasisinin önemli isimlerinden ve aynı zamanda tasavvuf yazarı olan Sarı Abdullah Efendi de İdris’in çevresindeydi.
Şair ve meddah Tıflî Ahmed Çelebi, Lâmekânî Hüseyin Efendi, Olanlar Şeyhi İbrâhim Efendi, Bezcizâde Mehmed Muhyiddin ve Hacı Kabâyî Efendi gibi isimler onunla aynı Melâmî anlayışını paylaşıyorlardı. Bu isimlerin bir kısmı daha sonra Osmanlı tasavvuf, edebiyat ve düşünce tarihinde önemli roller oynayacaktı.
İdris döneminde Hamzavîlik, İstanbul’da özellikle fütüvvet geleneğine bağlı esnaf toplulukları arasında yaygınlaştı. Fatih’teki Kırkçeşme bölgesinde bulunan Peştamalcılar Hanı, dokumacı esnafı arasındaki Melâmî ilişkilerinin merkezlerinden biriydi. Sarı Abdullah Efendi’nin bu çevrede Melâmîlikle tanıştığı biliniyor.
Böylece ortaya ilginç bir toplumsal yapı çıkıyordu. Bir yanda dokumacılar, terziler ve esnaflar; diğer yanda devlet adamları, şairler ve din âlimleri aynı düşünce ve manevi anlayış etrafında buluşuyordu. Bu ilişkilerin ne ölçüde siyasi koruma sağladığını kesin olarak belirlemek mümkün olmasa da İdris’in uzun süre yakalanamamasını yalnızca kimliğini saklama becerisiyle açıklamak yetersiz kalıyor.
Bir Vaizin Sürgünü
İdrîs-i Muhtefî ile Abdülmecîd Sivâsî arasındaki mücadele, Osmanlı’da dinî otoritenin devlet içindeki güç ilişkileriyle nasıl iç içe geçtiğini gösteren örneklerden biriydi. Sivâsî’nin Melâmîlere yönelik suçlamaları sürerken İdris’in çevresinden Kayserili Halil Paşa da devlet yönetiminde yükseliyordu.
Kaynaklarda, Sivâsî’nin İdrîs-i Muhtefî aleyhindeki vaazlarını sürdürmesi nedeniyle Halil Paşa tarafından Bursa’ya sürgüne gönderildiği aktarılıyor. Böylece devletin takibatına uğrayan bir Melâmînin yakın çevresinden bir devlet adamı, devletin gücünü kullanarak onu hedef alan din adamının cezalandırılmasını sağlayabilmişti.
Bu olay, Osmanlı yönetiminin Bayramî Melâmîlerine yaklaşımının tek biçimli olmadığını gösteriyordu. Ulema, tasavvuf çevreleri ve devlet adamları arasında farklı ittifaklar, görüşler ve çıkar ilişkileri bulunuyordu. Aynı dinî düşünce, bir çevrede sapkınlık olarak tanımlanırken başka bir çevrede büyük saygı görebiliyordu.
İdrîs-i Muhtefî de bu karmaşık ilişkiler içinde yaşamını sürdürdü.
İşbu Deme Erince Üç Kez Doğdum Anadan
İdrîs-i Muhtefî, yalnızca gizliliğiyle değil, tasavvuf şiirleriyle de tanınıyordu. Günümüze ulaşan eserleri arasında on beş kıtalık bir şathiye, iki gazel ve bazı kısa metinler bulunuyor. Özellikle şathiyesi, Türk tasavvuf edebiyatının dikkat çekici örneklerinden biri kabul ediliyor.
Şiiri şu dizelerle başlıyordu:
İşbu deme irince üç kez doğdum aneden
Bunca yavru uçurdum nice âşiyâneden
Dört doğurdum anamı hâmil oldum babadan
Babam dokuz ayaklı anlama efsâneden
İlk bakışta mantıksız veya alışılmış dinî düşünceye aykırı gibi görünen bu sözler, tasavvufun sembolik dili içinde farklı anlamlar taşıyordu. Şathiye geleneğinde şairler, manevi hakikatleri anlatmak için şaşırtıcı, çelişkili ve kimi zaman gündelik aklın sınırlarını zorlayan ifadeler kullanıyorlardı.
Üç kez doğmak, insanın yalnızca biyolojik doğumunu değil, manevi olgunlaşma aşamalarını da ifade ediyordu. Daha sonraki yorumcular, bu dizeleri varlığın farklı mertebeleri, manevi dönüşüm ve insan-ı kâmil anlayışıyla ilişkilendirdiler. Ali Şermî Efendi’nin şiire yazdığı şerh, bu sembollerin ayrıntılı açıklamalarını içeriyordu.
İdrîs-i Muhtefî’nin şiirleri, onun düşünce dünyasının yalnızca bir topluluğun ilişkilerinden ibaret olmadığını gösteriyor. Arkasında, insanın varlık içindeki yerini, benliğin sınırlarını ve manevi dönüşümün anlamını sorgulayan güçlü bir düşünce dünyası bulunuyordu.
Ölümü Ve Ardından Kalanlar
İdrîs-i Muhtefî, Nisan 1615’te İstanbul’da yaşamını yitirdi. Yaklaşık seksen üç yaşındaydı. Kaynakların ağırlıklı olarak kabul ettiği anlatıya göre devlet tarafından yakalanıp idam edilmedi; uzun yıllar sürdürdüğü Melâmî hayatını ölümüne kadar devam ettirdi. Kabri Kasımpaşa’daki Kulaksız Mezarlığı’ndadır.
Ölümü hakkında da farklı anlatılar ortaya çıktı. Abdülmecîd Sivâsî’nin taraftarlarından Mehmed Nazmi Efendi, İdris’in Sivâsî’nin bedduasının ardından evinde ölü bulunduğunu ileri sürdü. Ancak bu rivayet çağdaş kaynaklarla uyuşmuyordu ve dönemin bazı yazarları tarafından da reddedildi. Evliyâ Çelebi’nin onun boğularak öldürüldüğü yolundaki anlatısı da tarihsel bilgilerle örtüşmüyor.
İdris’in ölümünün ardından terekesinin incelenmesi, zenginliğinin ve sahip olduğu geniş çevrenin daha açık biçimde görülmesini sağladı. Nev‘îzâde Atâî, onun servetini ve ilişkili olduğu itibarlı kişileri öğrendikten sonra hayatını araştırdığını, hakkında ileri sürülen suçlamaları destekleyen bir davranışına rastlamadığını aktardı.
İdris’in ölümünün ardından Hacı Kabâyî Efendi ve başka Melâmîler aynı anlayışı yaşatmayı sürdürdüler. Gizlilik ilkesi korundu. Ancak bu çevreler sonraki yıllarda yeniden baskılarla karşılaşacaktı. İdris’i tanıyan ve aynı anlayışı paylaşan Sütçü Beşir Ağa da 1662 yılında, hakkında ortaya atılan zındıklık ve mülhidlik suçlamalarının ardından idam edildi. Onu protesto eden çok sayıda Melâmînin de öldürüldüğü aktarılıyor.
Bütün bu baskılara rağmen Melâmî düşüncesi varlığını sürdürdü. Gizlilik, meslek hayatının içinde bulunma ve farklı toplumsal çevrelerle ilişkiler geliştirme gibi özellikleri, sonraki kuşaklarda da belirleyici unsurlar arasında kaldı.
Osmanlı’nın Görünmeyen Dinî Dünyası
İdrîs-i Muhtefî’nin hayatı, Osmanlı dinî ve toplumsal tarihine ilişkin alışılmış anlatıların dışında kalan önemli bir dünyayı görünür hale getiriyor. Osmanlı toplumunda dinî düşünce tek biçimli değildi; farklı tasavvuf gelenekleri, inanç yorumları ve manevi hayat anlayışları aynı şehirlerde yan yana yaşıyor, kimi zaman da birbirleriyle sert biçimde çatışıyordu.
İdris’in temsil ettiği hareketi bugünkü anlamıyla siyasi bir muhalefet örgütü olarak tanımlamak doğru olmaz. Fakat Melâmîliğin resmî dinî hiyerarşinin dışında geliştirdiği manevi hayat anlayışı, Osmanlı yönetimi açısından gerçek bir gerilim alanı oluşturuyordu. İdris’in kişisel başarısı da bu gerilim içinde, devletin baskısıyla toplumun farklı kesimlerinden aldığı destek arasında yaşayabilmesiydi.
Onun hikâyesinde belki de en dikkat çekici olan, gizliliğin yalnızca baskılardan korunmak için geliştirilmiş bir davranış olmamasıydı. Melâmî düşüncesi zaten manevi olgunluğun gösterilmesini, şöhretin kutsallaştırılmasını ve dinî ayrıcalıkların dışsal işaretlerle sergilenmesini sorguluyordu. Böylece inancının temel ilkesiyle hayatını korumak için geliştirdiği yöntem birbirini tamamlıyordu.
Osmanlı’nın yakalamaya çalıştığı İdris ile İstanbul’un saygı duyduğu tüccar Hacı Ali Bey, aynı hayatın iki farklı yüzüydü. İdrîs-i Muhtefî’nin hikâyesini sıra dışı kılan da yalnızca devletin aradığı bir adamın yıllarca bulunamaması değil, onun herkesin arasında yaşamaya devam ederken kendisini bambaşka bir kimlikle tanıtabilmesiydi.
Kaynaklar Ve Okuma Önerileri
- Rüya Kılıç, Bir Tarikatın Gizli Direnişi: Bayramî Melâmîleri veya Hamzavîler, Tasavvuf, 2003.
-
Ahmet Akdağ, İdrîs-i Muhtefî’nin Bir Şathiyesine Ali Şermî Efendi’nin Yaptığı Şerh, DÜSBED, 2014.
-
Abdülbaki Gölpınarlı, Melâmîlik ve Melâmîler.
-
Ahmet Yaşar Ocak, Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler (15-17. Yüzyıllar).
-
Nev‘îzâde Atâî, Hadâiku’l-Hakāik fî Tekmileti’ş-Şakāik.
-
Lâ‘lîzâde Abdülbâki, Sergüzeşt (Bayramî-Melâmî tarihine ilişkin eser).
